عبدالله ابن‌مقفّع و افزودن اندیشه‌های مانوی به کلیله و دمنه

نوع مقاله : مروری

نویسنده

پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

یکی از نکته‌هایی که ابوریحان بیرونی در کتاب تحقیق ماللهند مطرح کرده، گرایش یا اعتقاد عبدالله ابن‌مقفّع به مانی و سنّت مانوی و راه یافتن باورهای مانویان، از راه ترجمة کلیله و دمنه، به باب برزویة طبیب و دیگر بخش‌های این کتاب است. سخن ابوریحان، سرآغاز پژوهش‌های گسترده‌ای در این زمینه شد که اغلب ناظر بر عوامل متنی است. امّا بررسی عوامل فرامتنی، نتایج دیگری به دست خواهد داد؛ عواملی مانند: پیوند کسانی که در ترجمة یا به نظم درآوردن کلیله و دمنه نقش داشته‌اند یا مشوّقان آنها با دین مانوی، نفوذ کلیله و دمنه در سغد و ماوراءالنّهر و پیوستگی دیرینة آن دیار با مانویان و مهمتر از همه، اطّلاعات دقیق ابوریحان از اصول عقاید مانویان. در کنار اینها، پیوستگی‌های دین مانی با دین بودایی و تشخّص اندیشه‌های بودایی در کلیله و دمنه، نشان می‌دهد که این اثر از این حیث نیز می‌تواند مورد توجّه مانویان قرار گیرد. در کنار هم قرار گرفتن این داده‌ها، نشان می‌دهد کلیله و دمنه از آثاری است که سخت مورد توجّه مانویان بوده و این مسأله در آن دوره شهرت داشته و بر این اساس، نمی‌توان سخن ابوریحان را بی‌پایه خواند.

کلیدواژه‌ها