کیفیّت سبک شعر فارسی در قرن دوازدهم هجری

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

دانشگاه سیستان وبلوچستان

چکیده

جریان ادبی ایران در عصر صفوی متّکی بر سبک هندی بود. نظرات مختلف و گاه متناقضی نسبت به این سبک از اواسط قرن دوازدهم(عصرزندیّه) تا عصر حاضر وجود دارد. گروهی آن دوره را عصر انحطاط ادبی دانسته‌اند. در این مقاله به تبیین و توضیح کیفیّت و ماهیّت شعرفارسی قرن دوازدهم پرداخته می‌شود. نیمة دوم این قرن در ادبیّات نظم و نثر فارسی به دورة تحوّل ادبی معروف است. بررسی زمینه‌ها و شرایط تاریخی این تحوّل ادبی از مسائل مهمّ پژوهشی است. بررسی و تحلیل نقاط ضعف و قوّت جریان ادبی به وجود آمده در این قرن، از دیگر محورهای تحقیقی این مقاله است. نکات قابل توجّه در نوشتار حاضر عبارت است از: توجّه به دورة تاریخی ای که این جریان ادبی در بستر آن در حال شکل گیری و تکوین حیات خویش است؛ ویژگی شعر و متون ادبی قرن دوازدهم؛ کیفیّت و مدّت زمان حیات سبک هندی؛ ویژگی‌ها و تأثیرات تحوّل ادبی بازگشت که تا دورة معاصر تأثیرات آن ادامه یافته است و نمایندگان برجستة هر سبک و کیفیّت متون نظم این قرن.

کلیدواژه‌ها


-آشتیانی، سیّد جلال الدّین (1387 ش)، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران (از میرداماد تا عصر حاضر(، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم.
ـ آرین‌پور، یحیی(1372)، از صبا تا نیما، ج1، تهران، چاپ اوّل، کتابهای جیبی.
ـ آذر بیگدلی، لطفعلی (1337)، آتشکدة آذر، به تصحیح و حواشی سیّد حسن سادات ناصری، تهران، امیر کبیر، چاپ اوّل.
ـ اقبال، عبّاس(1332)، مقدّمه بر دیوان‌ هاتف اصفهانی، به کوشش وحید دستگردی، تهران، چاپ اوّل، فروغی.
-امیری فیروز کوهی (1345)، مقدّمة دیوان صائب، تهران، انجمن آثار ملّی، چاپ اوّل.
ـ اوحدی یکتا، مجید(1328)، دیوان اشعار محمّد کاظم غمگین اصفهانی، با مقدّمة جلال الدّین همایی، تهران، چاپخانة سپهر.
- براون، ادوارد، (1316)، تاریخ ادبیّات ایران، ج4، ترجمه رشیدیاسمی، تهران.
- بهار، محمّد تقی (1358)، دیوان ملک الشّعرای بهار ج2، تهران، امیر کبیر، چاپ چهارم.
ـ بهار، محمدّتقی(1355)، سبک شناسی، ج3، تهران، چاپ اوّل، امیرکبیر.
-جناتی، محمّد ابراهیم، (1374ش)، ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران، مؤسّسه کیهان، چاپ اوّل.
- حزین، محمّد علی (1334ش)، تذکره، با مقدّمة علاّمه محمّد باقر الفت اصفهانی، کتاب فروشی تأیید، چاپ دوم.
- حزین، محمّد علی(1374 ش)، تذکرة المعاصرین، با مقدّمه و تصحیح معصومه سالک، تهران، نشر میراث مکتوب، چاپ اوّل.
- حزین، محمّدعلی(1374)، دیوان، تصحیح ذبیح اللّه صاحبکار، قم، نشر سایه، چاپ اوّل.
ـ خاتمی، احمد(1374)، تاریخ ادبیّات ایران در دورة بازگشت ادبی، ج2، تهران، چاپ اوّل، پایا.
ـ خاتمی، احمد(1385)، دورة بازگشت و سبک هندی، تهران، چاپ اوّل، پایا.
ـ شاه حسینی، ناصرالدّین (1372)، سیر فرهنگ در ایران، تهران، چاپ اوّل، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی.
ـ شمس لنگرودی، محمّد(1372)، مکتب بازگشت، تهران، چاپ دوم، نشر مرکز.
ـ شمیسا، سیروس(1374)، سبک‌شناسی شعر، تهران، چاپ ششم، فردوسی.
ـ شفیعی کدکنی، محمّدرضا(1378)، ادبیّات فارسی از عصرجامی تا روزگار ما، ترجمة حجت‌اللّه اصیل، تهران، چاپ اوّل.
- شفیعی کدکنی، محمّد رضا(1375)، شاعری در هجو منتقدان (نقد ادبی در سبک هندی پیرامون شعر حزین لاهیجی)، تهران، نشر قومس، چاپ اوّل.
- شیروانی، میرزا زین العابدین (1339)، ریاض السّیاحه، به تصحیح اصغر حامد (ربّانی )، تهران، نشر سعدی.
ـ دادبه، اصغر(1381)، بازگشت ادبی، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 11، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اوّل.
- دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1374، ج1، زیر نظرکاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اوّل.
-. دایرة المعارف تشیّع،1380،ج 8، زیر نظر احمد صدر، حاج سیّد جوادی، تهران، نشرشهید محبّی.
ـ دوانی، علی( 1362)، آقا محمّد باقر اصفهانی معروف به وحید بهبهانی، تهران، چاپ دوم، امیرکبیر.
-دنبلی (مفتون)، عبدالرزّاق بیگ (1353)، تحربه الاحرار و تسلیه الابرار، تصحیح و تحشیّة محسن قاضی طباطبایی، تبریز، مؤسّسة تاریخ و فرهنگ ایران.
- دیوان بیگی شیرازی، احمد (1364)، حدیقه الشعرا، تصحیح عبد الحسین نوایی، تهران، نشر زرّین.
ـ رجائی، سیّدمهدی(1378)، احوال و آثارملاّاسماعیل خواجویی، شهرداری اصفهان، چاپ اوّل.
ـ رفیق اصفهانی، محمّدعلی(1363)، دیوان، به کوشش احمد کرمی، تهران، چاپ اوّل، انتشارات ما.
ـ ریپکا، یان و دیگران(1385)، تاریخ ادبیّات ایران، ترجمة عیسی شهابی، تهران، چاپ اوّل، علمی و فرهنگی.
ـ زرّین‌کوب، عبدالحسین(1367)، سیری در شعر فارسی، تهران، چاپ اوّل، نوین.
ـ طبیب، عبدالباقی(1347)، دیوان، با مقدّمة کیوان سمیعی، به ضمیمة شرح حال و زمان شاعر، تهران، چاپ اوّل.
ـ طغیانی، اسحاق(1385)، نقش اصفهان در تحوّل شعر فارسی، اصفهان، چاپ اوّل، دانشگاه اصفهان.
ـ صفا، ذبیح‌اللّه(1363)، مختصری در تاریخ تحوّل نظم و نثر پارسی، تهران، چاپ اوّل، فردوسی.
-صفا، ذبیح اللّه (1373)، تاریخ ادبیّات در ایران، ج5،تهران، شرکت مؤلّفان و مترجمان، چاپ اوّل.
ـ عاشق اصفهانی(1346)، دیوان، به کوشش حسین مکی، تهران، چاپ اوّل، علی اکبر علمی.
ـ مشتاق، میرسیّدعلی(1346)، دیوان، با مقدّمه حسین مکی، تهران، انتشارات علی اکبرعلمی.
ـ محیط طباطبائی، محمّد(1345)، مقدّمه بر دیوان مجمراصفهانی، تهران، چاپ چهارم، خیام.
- معصوم شیرازی، محمّد معصوم (معصوم علیشاه )(1382ش)، طرائق الحقایق، به تصحیح محمّد معبر محبوب، تهران، نشر نسایی،چاپ دوم.
ـ مؤتمن، زین العابدین (1339)، تحوّل شعر فارسی، تهران، چاپ اوّل، طهوری.
- مولوی، محمّد(1371)، کلیّات شمس تبریزی، تصحیح بدیع الزّمان فروزان فر،چاپ اوّل، تهران، انتشارات نگاه.
- گرجی، ابوالقاسم (1375)، تاریخ فقه فقها، تهران، انتشارات سمت،چاپ دوم.
- گلبن، محمّد (2535)، بهار و ادب فارسی (مجموعه مقالات ملک الشّعرای بهار) ، ج1،تهران، چاپ اوّل، کتابهای جیبی.
- گلچین معانی، احمد( 1348)، تاریخ تذکره‌های فارسی،ج2،تهران،دانشگاه تهران
ـ فروغی بسطامی(1376)، دیوان، به کوشش حمیدرضا قلیچ‌خانی، با مقدّمه سعید نفیسی، تهران، چاپ ّاول، روزبه.
ـ وصال، نوارانی(بی‌تا)، خسرو و شیرین شعله، کتابفروشی معرّفت، شیراز.
ـ لکهارت، لارنس(1344)، انقراض سلسله صفویّه، ترجمه اسماعیل دولتشاهی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ـ نعمان، شبلی(1363)، شعرالعجم یا تاریخ شعرا و ادبیّات ایران، ترجمه سیّدمحمّد تقی فخرداعی گیلانی، تهران، چاپ دوم، دنیای کتاب.
ـ همایی، جلال الدّین(1340)، مقدّمه بر دیوان سروش اصفهانی، به کوشش محمّد جعفر محجوب، تهران، چاپ اول، امیرکبیر.
ـ همایی، جلال الدّین(1342): مقدّمه دیوان طرب، تهران، چاپ اوّل، فروغی.
- هدایت، رضا قلی خان (1340ش)، مجمع الفصحا، ج1،تصحیح مظاهر مصفا، تهران، امیرکبیر