بررسی فابل‌های مولوی در غزلیّات شمس

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

تمثیل روایی (آلیگوری) داستانی است به نظم یا نثر که دارای دو معنی است: معنی مقدّماتی یا سطحی و ثانوی و باطنی که در زیر لایۀ سطحی قرار دارد. فابل یکی از انواع آلیگوری و عبارت است از حکایتی کوتاه- چه به نظم و چه به نثر- که به قصد انتقال درسی اخلاقی گفته شده باشد. در فابل شخصیّت‌ها اغلب حیوانات­اند. امّا اشیای بیجان، انسان‌ها و خدایان نیز ممکن است در آن ظاهر گردند. فابل در تمثیل‌های عرفانی فارسی برای بیان مفاهیم عرفان نظری و دستورات عرفان عملی نیز به کار رفته است. از جمله جنبه­های هنری کار مولوی در غزلیّات شمس استفاده از تمثیل‌های روایی است. در بین این تمثیل‌های روایی 14 فابل وجود دارد. این فابل‌ها از لحاظ شیوۀ پردازش دو نوع است: 1. فابل هایی با کنش و عمل داستانی (6 تا)، 2. فابل هایی در قالب گفتگو یا داستان صحنه­ای(8 تا). در هر دو دسته، طرح و عمل داستانی بسیار ساده و ابتدایی است و همۀ عناصر پیرنگ و روایت (بخصوص زمان و مکان) در آنها وجود ندارد. در همۀ فابل‌ها دو شخصیّت حضور دارند و تعداد کنش‌ها بین دو تا هفت است. راوی در اکثر آنها دانای کلّ و زاویۀ دید بیرونی است. لحن بیشتر فابل‌ها طنزآمیز است.4 تا از فابل‌های مولوی تمثیل اخلاقی- عرفانی و 10 فابل تمثیل اندیشه است. مولوی در دستۀ اخیر به بیان مفاهیم عرفان نظری،  مفهوم قرآنی لطف و مفهوم کلامی کسب پرداخته است

کلیدواژه‌ها


منابع فارسی
- آسابرگر، آرتور. 1380. روایت در فرهنگ عامیانۀ رسانه و زندگی روزمرّه. ترجمه: محمّد رضا لیراوی. چاپ اوّل. تهران: سروش.
- اخوّت، احمد. 1371. دستور زبان داستان. چاپ اوّل. اصفهان. نشر فردا.
- اشعری، علی بن اسماعیل (ابوالحسن). 1362. مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. ترجمۀ محسن مؤیّدی. چاپ اوّل. تهران: امیرکبیر.
- پورنامداریان، تقی.1386. رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی. چاپ ششم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- تودوروف، تزوتان. 1385. نظریّۀ ادبیّات. ترجمۀ عاطفه طاهایی. تهران: اختران.
- جوادی، حسن. 1384. تاریخ طنز در ادبیّات فارسی. چاپ اوّل. تهران: کاروان.
- داد، سیما. 1371. فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید.
- دانش‌پژوه، منوچهر. 1386. فرهنگ اصطلاحات عرفانی. چاپ دوّم. تهران: فرزان.
- دهخدا، علی اکبر. 1341. لغتنامۀ فارسی. زیر نظر: محمّد معین. چاپ اوّل. انتشارات ادارۀ کلّ نگارش وزارت فرهنگ.
- رضوانیان، قدسیّه. 1389. ساختار داستانی حکایت‌های عرفانی. چاپ اوّل. تهران: سخن.
- رید، یان. 1389. داستان کوتاه. ترجمۀ فرزانه طاهری. چاپ چهارم. تهران: مرکز.
- زرّین‌کوب، عبدالحسین. 1368. سـرّ نی. چاپ سوم، تهران: علمی.
- سلدن، رامان و پیتر ویدوسون. 1378. راهنمای نظریّۀ ادبی معاصر. ترجمۀ عبّاس مخبر. چاپ چهارم. تهران: طرح نو.
- شیخ‌ الاسلامی، اسعد. 1363. تحقیقی در مسائل کلامی از نظر متکلّمان اشعری و معتزلی. چاپ دوّم. تهران: امیر کبیر.
- عطّار نیشابوری. 1379. تذکرة الأولیاء. چاپ اوّل. تصحیح و تحشیۀ رینولد آلن نیکلسون. تهران: اساطیر.
- ــــــــــــــ. 1384. منطق الطیّر، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات: محمّدرضا شفیعی‌کدکنی، ویرایش دوّم. تهران: سخن.
- فارستر، ادوارد مورگان. 1352. جنبه‌های رمان. ترجمۀ ابراهیم یونسی. تهران: امیرکبیر.
- فروزانفر، بدیع الزّمان. 1333. مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی. چاپ اوّل. انتشارات دانشگاه تهران.
- قشیری، عبدالکریم بن هوازن. 1387. رسالۀ قشیریّه. ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی. تصحیح و استدراکات: بدیع‌الزّمان فروزانفر. شرح حال استاد فروزانفر و مآخذ ابیات عربی: دکتر احمد مهدوی دامغانی. ویراستۀ: ایرج بهرامی. چاپ اول. تهران: زوّار.
- کی منش، عبّاس. 1366. پرتو عرفان، شرح اصطلاحات عرفانی کلیّات شمس. چاپ اوّل. تهران: سعدی.
- گورین، ویلفرد. ال و همکاران. 1383. راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمۀ زهرا مهین خواه. چاپ چهارم. تهران: اطّلاعات.
- مارتین، والاس. 1386. نظریّه‏های روایت. محمّد شهبا. چاپ دوّم. تهران: هرمس.
- مولوی، جلال‌الدّین محمّد. 1353. دورۀ کامل مثنوی معنوی، تصحیح: نیکلسون، رینولد الین. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
- مولوی، جلال‌الدّین محمّد. 1378. دیوان کبیر (غزلیات شمس تبریزی) به تصحیح بدیع‌الزّمان فروزانفر، چاپ چهارم. تهران: امیر کبیر.
- میرصادقی، جمال. 1386. ادبیّات داستانی. چاپ پنجم. تهران: سخن.
مقالات فارسی
- عزبدفتری، بهروز. پاییز و زمستان 1372. «تحلیل فابل از دیدگاه ل.س ویگوتسکی» مجلّۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی تبریز. شماره 148 و 149: 70 - 102.
منابع عربی
- الألبانی، محمّد ناصر الدّین. 1408 هـ./ 1998م. صحیح الجامع الصغیر و زیادته (الفتح الکبیر). أشرف علی طبعه: زهیر الشاویش. الطبعة الثالثة. دمشق: المکتب الإسلامی.
- الفخر الرازی. لات. التفسیر الکبیر. ج 18، 21- 22. الطبعة الثالثة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- المصطفی المراد. 1423ق./ 2002م. معجزات الرسول. الطبعة الأولی. لا ط. القاهرة: دار الفجر للتراث.
- المیدانی النیسابوری. أبو الفضل احمد بن محمّد بن احمد بن ابراهیم. 1424هـ/ 2003 م. مجمع الأمثال. حققه و فصله و علق حواشیه: محمّد محیی الدین عبد الحمید. بیروت، صیدا: المکتبة العصریة.
- الهاشمی، أحمد. 1419 هـ./1999م. جواهر الأدب فی أدبیات وإنشاء لغة العرب. الطبعة الاولی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، موسسه التاریخ العربی.
منابع انگلیسی
- Abrams, M.H and Geoffrey Galt Harpham. 2009. A Glossary of Literary Terms. Ninth edition. Buston, MA: Wadsworth Cengage Learning.
- Cudden.J.A, A Dictionary of Literary Terms. 1979. London. Penguin Books.