تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

گذر از افسانه به واقع‌گرایی در مکتب داستانی آذربایجان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
افسانه‌پردازی در مکتب داستانی آذربایجان اهمیت ویژه‌ای دارد و در اکثر آثار سه نویسندۀ اصلی این مکتب (صمد بهرنگی، غلامحسین ساعدی و رضا براهنی) خود را نشان می‌دهد. اگر رمان‌ها و داستان‌های این نویسندگان را به ترتیب زمان نوشته شدن کنار یکدیگر قرار دهیم، دوره‌بندی مناسبی از این مکتب به دست می‌آید. در این حالت، خواهیم دید که نحوۀ استفاده از عناصر داستانی و شکل واقع‌گرایی آثار، در یک سیر مشخص قرار دارند. این نویسندگان در دورۀ اول، افسانه را بیشتر به شکل اصلی و بدون تغییر به کار برده‌اند، اما در دورۀ دوم آن را در مسیر فانتزی و واقع‌گرایی جادویی پخته‌تر کرده و در دورۀ سوم بیشتر در قالب واقع‌گرایی به کار برده‌اند. در این تغییر و تحول، ادبیات کودک، که صمد بهرنگی نمایندۀ آن است، تأثیرات زیادی از ادبیات بزرگسال گرفته و به نظر می‌رسد که در مکتب آذربایجان رگه‌هایی از واقع‌گرایی جادویی به شکلی جدی وارد ادبیات کودک می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Passing from Legend to Realism in Azerbaijan's Fiction School

نویسنده English

Faezeh Hosseinzadeh Razligi
MA in Persian Language and Literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction

The Azerbaijan School of Fiction is one of Iran's most important literary schools, first comprehensively introduced by Ghahraman Shiri. Its principal authors, Samad Behrangi, Gholam-Hossein Sa’edi, and Reza Baraheni, maintained close interactions and shared regional and ideological commonalities. They critiqued and commented on one another's works, and often later these critiques influenced their own writings, reflecting their awareness of this process. Considering that one of the key authors of this school primarily wrote children's and young adult literature, arranging all stories and critiques chronologically allows for an exploration of the mutual influences between children's and adult literature. Moreover, as the Azerbaijan School is rooted in folklore, its evolution from folklore to fantasy and, more importantly, magical realism, becomes evident.

Literature Review

Numerous books discuss these authors and the narrative elements in their works, including Opening the Novel (Payandeh, 2019), Eighty Years of Iranian Short Stories (Mirabedini, 2006), and Postmodernism in Iranian Fiction (Tadayyoni, 2009). Biographical works such as The Lost City (Habibi, 2014) and Content Analysis of Samad Behrangi’s Works (Safarian, 2012) also contribute valuable insights. Literary histories like One Hundred Years of Iranian Fiction (Mirabedini, 1998) and Statements on Contemporary Iranian Literature (Taslimi, 2009) are noteworthy as well. However, none of these works examine the Azerbaijan School or place the three authors side by side.
The most notable work that discusses these three authors collectively is Iranian Literary Schools by Ghahraman Shiri. In this book, Behrangi, Sa’edi, and Baraheni are identified as the most influential authors of the Azerbaijan School who shaped and were influenced by one another (Shiri, 2008).
In academic research, the names of Behrangi, Sa’edi, and Baraheni frequently appear. However, the studies usually focus on individual authors, analyzing stylistic, linguistic, cultural, or social aspects of their works without examining the three authors together. Examples include master’s theses like Language and Thought of Samad Behrangi in Fictional Works (Tahmasebi, 2011), Narrative Elements in the Stories of Gholam-Hossein Sa’edi (Salari-Zadeh, 2020), and Analysis of Narrative Elements in Five Fictional Works of Reza Baraheni (Mousavi, 2010).
Additionally, theses on folklore, such as Folklore in Gholam-Hossein Saedi’s Stories (Babaei, 2011) and Functions of Azerbaijan’s Folktales in Behrangi’s Stories (Mottaghi, 2017), are noteworthy. However, none of these studies consider all three authors together.

Methodology

For this research, all published and available fictional works and novels by these authors were chronologically arranged. Simultaneously, their written works and articles were examined chronologically. The narrative elements in their works were compared to identify their density over time. Additionally, their works were analyzed and categorized from the perspectives of magical realism and their views on childhood.

Discussion

By chronologically analyzing the works of Sa’edi, Behrangi, and Baraheni, it is possible to identify three main periods in the Azerbaijan School: folklore, magical, and realism.
Folklore Period:
This initial period involves significant experimentation with various writing forms. Notable works such as The Houses of Shahr-e Rey and Talkhoun exemplify the influence of folklore. Direct struggle is absent, and the narrative often draws heavily from traditional storytelling.
Magical Period:
In this phase, Behrangi and Sa’edi’s works diverge into realist and non-realist approaches. Sa’edi moves decisively toward magical realism, while Behrangi focuses on fantasy and animal stories. The influence of adult literature on children’s literature becomes evident. Many of Behrangi’s works reflect Marxist ideals, with child characters often mirroring adult roles, whether positive or negative. This period also sees the incorporation of social and political darkness into fantastical spaces, blending native beliefs with various settings.
Realist Period:
In the final period, the Azerbaijan School’s works increasingly reflect themes of struggle and lean more toward realism. This period also witnesses a rise in critical articles and opinions from these authors, along with a deliberate use of certain narrative elements.

Conclusion

The categorization of the Azerbaijan School reveals the mutual influences between children’s and adult literature and highlights the interplay between fantasy and magical realism. The most significant impact of the Azerbaijan School lies in children’s literature, inspiring other authors and creating a distinctive movement in committed children’s literature. Conversely, the influence of children’s literature on adult works is most evident in the fantastical tendencies of Azadeh Khanom and Her Author.

کلیدواژه‌ها English

Azerbaijan School
Samad Behrangi
Gholam-Hossein Sa’edi
Reza Baraheni
Magical Realism  
احیایی، محمود (1395) «صمد بهرنگی نقطه عطفی در ادبیات انقلابی کودک»، در یادمان صمد، تبریز: نشر موغام.
بابایی نصرت‌آباد، مهناز (1390) «بررسی فرهنگ عامیانه در آثار داستانی غلامحسین ساعدی»، به راهنمایی محمد یاوری، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، اردبیل: دانشگاه محقق اردبیلی.
براهنی، رضا (1381) آزاده خانم و نویسنده‌اش (چاپ دوم) یا آشویتس خصوصی دکتر شریفی، تهران: نشر کاروان.
براهنی، رضا (1395الف) «اسطورۀ صمد و موضوع زبان»، در یادمان صمد، تبریز: نشر موغام.
براهنی، رضا (1362) آواز کشتگان، تهران: نشر نو.
براهنی، رضا (1361) بعد از عروسی چه گذشت، تهران: نشر نو.
براهنی، رضا (1352) چاه به چاه، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
براهنی، رضا (1366) رازهای سرزمین من، 2ج، تهران: نشر مغان.
براهنی، رضا (1349) روزگار دوزخی آقای ایاز، تهران: چهارخونه.
براهنی، رضا (1395ب) «وقتی روح ساعدی از مرگ مرخصی می‌گیرد»، در شناختنامۀ ساعدی، تهران: نشر آتیه.
بهرنگی، صمد (1348الف) «ادبیات کودکان»، در مجموعۀ مقاله‌ها، تبریز: انتشارات شمس.
بهرنگی، صمد (1348) «دربارۀ پنج نمایشنامه»، در مجموعۀ مقاله‌ها، تبریز: انتشارات شمس.
بهرنگی، صمد (1397) قصه‌های صمد بهرنگی، تهران: نشر نخستین.
بهرنگی، صمد (1378) تلخون و چند قصۀ دیگر، تهران: اهورا.
بهرنگی، صمد (1348پ) مجموعۀ مقاله‌ها، تبریز: انتشارات شمس.
پاینده، حسین (1398) گشودن رمان: رمان ایران در پرتو نظریه و نقد ادبی، تهران: انتشارات مروارید.
تدینی، منصوره (1388) پسامدرنیسم در ادبیات داستانی ایران: مروری بر مهم‌ترین نظریه‌های پسامدرنیستی و بازتاب آن در داستان معاصر ایرانی، انتشارات علم.
تسلیمی، علی (1388) گزاره‌هایی در ادبیات معاصر ایران: داستان، انتشارات اختران.
حبیبی، محمدحسین (1393) شهر گمشده: بازخوانی زندگی و آثار غلامحسین ساعدی، انتشارات هرمس.
حسین زاده، فائزه (1402) «تأثیر و تأثر متقابل صمد بهرنگی، غلامحسین ساعدی و رضا براهنی بر یکدیگر»، به راهنمایی محمد راغب، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، گرایش کودک و نوجوان، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
ساعدی، غلامحسین (1377) آشفته حالان بیداربخت، اهواز: انتشارات به‌نگار.
ساعدی، غلامحسین (1395) «افسانه‌ای تا دورترین آبادی‌ها»، در یادمان صمد، تبریز: نشر موغام.
ساعدی، غلامحسین (1351) آی بی کلاه، آی با کلاه، تهران: انشارات نیل.
ساعدی، غلامحسین (1344) بهترین بابای دنیا، تهران: انتشارات نیل.
ساعدی، غلامحسین (1378) پرندگان در طویله، تهران: نشر قطره.
ساعدی، غلامحسین (1348) پرواربندان، تهران: انتشارات نیل.
ساعدی، غلامحسین (1397) تاتار خندان، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
ساعدی، غلامحسین (1377) ترس و لرز، تهران: نشر قطره.
ساعدی، غلامحسین (1351) توپ، تهران: انتشارات نیل.
ساعدی، غلامحسین (1357) جانشین، تهران: انتشارات آگاه.
ساعدی، غلامحسین (1350) چوب بدستهای ورزیل، تهران: انتشارات مروارید.
ساعدی، غلامحسین (1351) خانه روشنی، تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر.
ساعدی، غلامحسین (1334) خانه‌های شهر ری، تبریز: بی نا.
ساعدی، غلامحسین (1356) دندیل، تهران: موسسه انتشارات امیر کبیر.
ساعدی، غلامحسین (1358) دیکته و زاویه، تهران: انتشارات آگاه.
ساعدی، غلامحسین (1395) «رو در رو، یا دوش به دوش»، در یادمان صمد، تبریز: نشر موغام.
ساعدی، غلامحسین (1368) شب نشینی باشکوه، تهران: انتشارات خاوران.
ساعدی، غلامحسین (1377) ضحاک، اهواز: انتشارات به‌نگار.
ساعدی، غلامحسین (1354) عاقبت قلم فرسایی، تهران: انتشارات آگاه.
ساعدی، غلامحسین (1397) عزاداران بیل، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
ساعدی، غلامحسین (1369) غریبه در شهر، تهران: انتشارات اسپرک.
ساعدی، غلامحسین (1349) فصل گستاخی، تهران: انتشارات نیل.
ساعدی، غلامحسین (1357) کاربافک‌ها در سنگر، تهران: مرکز نشر سپهر.
ساعدی، غلامحسین (1357) کلاته کار، تهران: موسسه انتشارات امیر کبیر.
ساعدی، غلامحسین (1392) کلاته گل، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
ساعدی، غلامحسین (1353) کلاته نان، تهران: موسسه انتشارات امیر کبیر.
ساعدی، غلامحسین (1345) گور و گهواره، تهران: انتشارات نیل.
ساعدی، غلامحسین (1372) مار در معبد، تهران: انتشارات به نگار.
ساعدی، غلامحسین (1357) ماه عسل، تهران: موسسه انتشارات امیر کبیر.
ساعدی، غلامحسین (1395) «معجزۀ آگاهی»، در یادمان صمد، تبریز: نشر موغام.
ساعدی، غلامحسین (1357) واهمه‌های بی‌نام و نشان، تهران: انتشارات نیل.
ساعدی، غلامحسین (1349) وای بر مغلوب، تهران: انتشارات نیل.
ساعدی، غلامحسین (1395) «هست شب، آری شب»، در یادمان صمد، تبریز: نشر موغام.
ساعدی، غلامحسین (1380) هنگامه آرایان و باران، تهران: ماه‌ریز.
سالاری‌زاده، فاطمه (1399) «عناصر داستان در داستان‌های غلامحسین ساعدی»، به راهنمایی محمدعلی محمودی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان.
سیدحسینی، رضا (1387) مکتب‌های ادبی، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
شیری، قهرمان (1387) مکتب‌های داستان نویسی ایران، تهران: نشر چشمه.
صفریان، سلمان (1391) تحلیل محتوای آثار صمد بهرنگی، تهران: انتشارات اندیشه نو.
طهماسبی، مژگان (1390) «بررسی زبان و اندیشه صمد بهرنگی در آثار داستانی وی»، به راهنمایی اسماعیل صادقی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، شهرکرد: دانشگاه شهر کرد.
متقی جورشری، سیده اکرم (1396) «کارکردهای افسانه‌های آذربایجان در قصه‌های بهرنگی»، به راهنمایی علی تسلیمی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، رشت: دانشگاه گیلان.
مجابی ، جواد (1387) شناختنامۀ غلامحسین ساعدی، تهران: نشر آتیه.
موسی فرسنگی، اسما (1389) «تحلیل عناصر روایت در پنج اثر داستانی رضا براهنی»، به راهنمایی نسرین فلاح، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، رفسنجان: دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان.
میرعابدینی، حسن (1380) صد سال داستان نویسی ایران، تهران: نشر چشمه.
میرعابدینی، حسن (1385) هشتاد سال داستان کوتاه ایرانی، تهران: کتاب خورشید.