تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

شاهنامه و الگوی مرزهای ایران در روزگار صفوی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
چکیده
چکیده
شکل­گیری و استواری مرزهای سیاسی هر کشور به اسباب و رخ­دادهای گوناگونی بازبسته است؛ منابع انسانی، قدرت، ثروت و ... ازجملۀ مهم­ترین این عوامل به شمار می­روند؛ در این میان گاه فرهنگ، باورها و اندیشه­های مردمان هر سرزمین بر این امر عناصری بسیار اثرگذارند؛ به نظر می­رسد شاهنامه به عنوان مهم­ترین متن فرهنگی که بازتاب دهندۀ الگوها، باور­ها و اندیشه­های ایرانیان پیش از دوران جدید است، پس از قرن­ها توانست هم­زمان یا اندکی پیش از سپیده­دمان دورانی که به نوزایی/ رنسانس اروپایی نام بردار است، بسترساز تعریف و تثبیت دوبارۀ مرزهای سرزمین ایران شود؛ هرچند شاید برآمدن دولت صفوی، در آغاز هیچ­گاه با هدف یکپارچگی سرزمینی از هم گسسته و پریشان به نام ایران نبود؛ امّا به نظر می­رسد پختگی شاهان صفوی در بوتۀ پیشامدهای گوناگون و البتّه هم­نشینی آنان با وزیران و دیوان­سالارانِ ایران دوست و شاهنامه­خوان، آنان را بدین سوی کشاند و اسباب آگاهی هرچه بیشتر آن­ها را از حدود و مرزهای این سرزمین، و به دنبال آن کوشش در جهت تعریف و تثبیت دوبارۀ آن فراهم ساخت؛ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به دنبال پاسخ به این پرسش است که مرزهای سیاسی ایران در زمان صفویه بر چه الگویی استوار شدند؟ آیا شاهان صفوی دارای الگوی ذهنی­ ویژه­ای در خصوص مرزهای ایران بودند یا خیر؟ جایگاه شاهنامه و دیگر متون حماسی ایران در این آگاهی­بخشی و تعریف و تثبیت کجاست؟

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Shahnameh and the Model of Iran’s Borders during the Safavid Era

نویسنده English

Behrouz Mehri
PhD in Persian Language and Literature, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran
چکیده English

Political and territorial boundaries have always constituted one of the most fundamental elements in the formation of states and collective identities. Boundaries are not merely the outcome of military power, economic capacity, or administrative organization; rather, in many historical contexts, they are deeply rooted in cultural patterns, historical consciousness, and the symbolic frameworks through which societies understand space and sovereignty. In Iranian history, particularly during the transitional period between the decline of premodern political orders and the emergence of centralized states, cultural and literary traditions played a decisive role in redefining the concept of “Iran” and its territorial limits. Focusing on the Safavid period, the present study examines the role of Ferdowsi’s Shahnameh and other Iranian epic and historical texts in shaping the mental model of Iran’s borders, and argues that the political boundaries of Safavid Iran were not defined solely on the basis of Shiʿi ideology or Turco-Mongol political traditions, but were significantly influenced by pre-Islamic Iranshahr concepts preserved and transmitted through the Shahnameh.
The main research question addressed in this article concerns the model upon which the political borders of Iran during the Safavid era were constructed. Specifically, it asks whether the Safavid rulers possessed a distinct mental conception of Iran as a territorial entity and, if so, what role the Shahnameh and other epic narratives played in raising historical awareness and contributing to the redefinition and stabilization of Iran’s borders. In addressing these questions, the study critically engages with scholarly interpretations that portray the Safavid state as a purely Shiʿi polity lacking any national or territorial consciousness, or as a political structure grounded exclusively in Turco-Mongol traditions of rule.
Methodologically, the study adopts a descriptive–analytical approach based on an extensive examination of Persian historical texts produced during the Safavid period, both within the Safavid realm and in neighboring regions such as Mughal India, the Ottoman Empire, and Transoxiana. One of the methodological innovations of the article lies in its frequency-based analysis of the term “Iran” in Safavid-era historiography and its comparison with pre-Safavid historical writings. The findings reveal a marked increase in the use of the term “Iran” beginning in the early decades of Safavid rule, particularly following the consolidation of political power. This surge reflects a growing historical awareness of Iran as a distinct territorial entity and signals the emergence of a renewed political–cultural identity centered on the concept of Iran.
The analysis demonstrates that Safavid historical sources increasingly portray Iran not as a fluid or contingent political domain, but as a land with relatively well-defined boundaries rooted in ancient tradition. These boundaries, especially in the eastern and western regions, closely correspond to the territorial model found in the Shahnameh and earlier Iranshahr literature, according to which the eastern frontier of Iran lies along the Oxus (Amu Darya/Jayhun) River and the western frontier along the Tigris and Euphrates. A close reading of historical narratives, military campaigns, diplomatic correspondence, and peace treaties indicates that even at the height of their military strength, the Safavid rulers generally refrained from permanent expansion beyond these symbolic borders and instead focused on defending and consolidating what they perceived as Iran’s historical territory.
The political and military conduct of the Safavid shahs—particularly in their encounters with the Uzbeks in the east and the Ottomans in the west—further supports the argument that Safavid territorial policy was not primarily based on religious boundaries. Evidence such as the Safavids’ consistent avoidance of campaigns into the Hijaz despite its religious significance, or their reluctance to pursue sustained conquests beyond the Oxus, undermines the notion that Shiʿi ideology served as the principal framework for defining territorial limits. Rather, the repeated use of Iran–Turan and Iran–Rum dichotomies in official correspondence and historical narratives, as well as the conscious deployment of Shahnameh-inspired language and imagery, points to the deep influence of Iran’s epic-historical tradition on Safavid political imagination.
Within this framework, the Shahnameh emerges as the most comprehensive literary repository of Iranshahr concepts and territorial symbolism. Beyond preserving the memory of Iran’s borders through mythological and historical narratives, the epic provided a coherent mental map that distinguished Iran from its others—most notably Turan and Rum. During the Safavid period, this symbolic geography, reinforced by court historians, bureaucrats, and literati who were deeply familiar with the Shahnameh, transcended the realm of cultural memory and entered the sphere of political practice. Its influence is evident both in the language of Safavid historiography and in the state’s practical policies aimed at defining, defending, and legitimizing Iran’s borders.
The study concludes that although the Safavid state initially emerged from a religious movement centered on Shiism, its gradual consolidation involved an increasing reliance on Iranshahr ideology and historical consciousness. The Shahnameh played a pivotal role in this process by offering a culturally authoritative model of Iran’s territorial identity. The widespread reappearance of the name “Iran” in historical texts, the alignment of Safavid political borders with Shahnameh-based territorial concepts, and the rulers’ consistent adherence to these symbolic limits collectively indicate the formation of a relatively coherent mental model of Iran during the Safavid era. This model, deeply rooted in epic and historical tradition, can be regarded as a significant factor in the continuity of Iranian territorial identity beyond the medieval period.

کلیدواژه‌ها English

Safavids
borders
model
the Shahnameh
historical texts
identity

 

 

استرآبادی، محمدقاسم (1387) تاریخ فرشته، به تصحیح محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
اسلامی ندوشن، محمدعلی (1387) «اگر شاهنامه نبود»، فصل­نامۀ باژ، جشن­نامۀ دکتر خالقی مطلق، ش4:  ص 27 تا 32.
اصفهانی، محمدمعصوم (1368) خلاصة­السّیر، زیر نظر ایرج افشار، تهران: علمی.
اصطخری، ابواسحاق ابراهیم (۱۳۷۳) ممالک و مسالک، ترجمۀ محمد بن اسعد عبدالله تُستری، به کوشش ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن بن علی (1364) تاریخ منتظم ناصری، به سعی و اهتمام محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
افوشه­ای، محمود بن هدایت­الله (1373) نقاوة­الآثار، به تصحیح احسان اشراقی، تهران: علمی و فرهنگی.
الئاریوس، آدام (1363) سفرنامه، ترجمۀ احمد بهپور، تهران: ابتکار.
امینی، ابراهیم بن میرک (1383) فتوحات شاهی، به تصحیح محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
انوری، حسن (1393) «ایران در شاهنامه»، بخارا، ش 78 ـ77، ص 102 تا 107.
باربارو، جوزفا (1381) سفرنامۀ ونیزیان در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران: خوارزمی.
بدائونی، عبدالقادر(1380) منتخب­التّواریخ، به تصحیح احمدعلی صاحب با مقدمۀ توفیق سبحانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بندهشن (1395) گزارنده: مهرداد بهار، تهران: توس.
بیات، اوروج بیگ (1338) دون ژوان ایرانی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بیرونی، ابوریحان (1389) آثارالباقیه، ترجمۀ اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.
بن اثیر، علی بن محمد (1370) الکامل فی­التّاریخ، برگردان سید محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر.
بن فقیه، احمد بن محمد (1349) مختصرالبلدان، ترجمۀ ح. مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بیوار، ا د ه (1373) تاریخ سیاسی ایران در دورۀ اشکانی، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، گردآورنده احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
پارسادوست، منوچهر (۱۳۷۵) شاه اسماعیل اول، تهران: شرکت سهامی
پرو کوپیوس (1382) جنگ­های ایران و روم، ترجمۀ محمد سعیدی، تهران: علمی و فرهنگی.
پورداود، ابراهیم (1394) یشت­ها، به کوشش بهرام فره­وشی، تهران: مؤسّسۀ انتشارات نگاه.
تاریخ ایران دوران صفویان (1380) ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: جامی
تاریخ جامع ایران (1393) زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرة­المعارف بزرگ اسلامی.
تاورنیه، جان بابتیست (1351) سفرنامۀ تاورنیه، ترجمۀ ابوتراب نوری، تهران: کتاب­فروشی تأیید ـ کتابخانۀ سنایی.
تتوی، قاضی احمد و آصف­خان قزوینی (1382) تاریخ الفی، به تصحیح غلام­­رضا طباطبایی مجد، تهران: علمی و فرهنگی.
ثعالبی نیشابوری، ابومنصور (1368) تاریخ غررالسّیر، پیش­گفتار ه. زُتنبرگ و مجتبی مینویی، ترجمۀ محمد فضائلی تهران: نقره
جنابدی، میرزا بیگ (1378) روضةالصّفویّه، به تصحیح غلام­رضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
جهان­گشای خاقان تاریخ شاه اسماعیل (1364) به تصحیح الله دتا مضطر، پاکستان: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
خنجی اصفهانی، فضل­الله روزبهان (1379) عالم­آرای امینی، به تصحیح محمّداکبر عشیق. تهران: میراث مکتوب.
خنجی اصفهانی، فضل­الله روزبهان (2535) مهمان­نامۀ بخارا، به تصحیح منوچهر ستوده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
خوارزمی، محمد بن احمد (بی­تا) مفاتیح العلوم، تهران: کتابخانۀ مجلس.
خوافی، شهاب­الدّین مشهور به حافظ ابرو (1380) زبدةالتّواریخ، به تصحیح سیّدکمال حاج سیّدجوادی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خوافی، شهاب­الدّین مشهور به حافظ ابرو (1368) مجمع­ التواریخ السّلطانیه، به اهتمام محمد مدرّسی زنجانی، تهران: اطلاعات.
خواندمیر (1370) تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی، به تصحیح محمدعلی جراحی، تهران: گستره.
خواندمیر (1380) حبیب­السّیر، با مقدّمۀ جلال­الدّین همایی و زیر نظر محمّد دبیرسیاقی، تهران: خیام.
حزین لاهیجی، شیخ محمدعلی (1375) تاریخ و سفرنامۀ حزین لاهیجی، تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حدود العالم من المشرق الی المغرب (1362) به تصحیح منوچهر ستوده، تهران: کتاب­خانۀ طهوری.
حسینی، آرمان (1400) شاهنامۀ فردوسی و روایت­های گورانی، تهران: تمثال.
حسینی، آرمان (1397) «روایت گورانیِ داستان جمشید و مقایسۀ آن با شاهنامۀ فردوسی»، کاوش­نامه، س 19، ش 39: ص 207 تا 245.
حسینی استرآبادی، سیدحسین بن مرتضی (1366). تاریخ سلطانی، از شیخ صفی تا شاه صفی، به تصحیح احسان اشراقی، تهران: علمی.
حسینی، خورشاه (1379). تاریخ ایلچی نظام­شاه، به تصحیح محمدرضا نصیری و کوئیجی هانه دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
خوافی، فصیج احمد بن جلال­الدّین محمّد (1341) مجمل فصیحی، به تصحیح محمود فرّخ، مشهد: کتاب­فروشی باستان چاپ طوس.
دوست­خواه، جلیل (1385) اوستا، تهران: مروارید.
دوغلات، میرزا محمدحیدر (1383) تاریخ رشیدی، به تصحیح عبّاس­قلی غفّاری فرد، تهران: میراث مکتوب.
دینوری، ابوحنیفه (1346) اخبارالطّوال، ترجمۀ صادق نشأت، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
رازی، امین احمد (1378) هفت اقلیم، به تصحیح سید محمدرضا طاهری، تهران: سروش.
راقم سمرقندی، میرسیدشریف (1380) تاریخ راقم، به تصحیح منوچهر ستوده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
رستمی، محسن، رازنهان، محمد حسن و هادی بیاتی(1399) «شاهنامه انسجام بخش ایرانیان در عهد صفویان»، ادبیات پهلوانی، س4، ش 7 ص 127 تا 138.
روملو، حسن (1349) احسن التواریخ، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: بنگاه نشر و ترجمۀ کتاب.
زرین­کوب، عبدالحسین (1384) روزگاران، تهران: سخن.
سلطانی، محمدعلی (1395) حماسۀ ملی ایران د ر اعتقاد علویان یارسان، تهران: اطلاعات.
سمرقندی، عبدالرّزّاق (1375) مطلع­السّعدین و مجمع­البحرین، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: مؤسّسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سمرقندی، میرسید شریف راقم (1380) تاریخ راقم، به تصحیح منوچهر ستوده، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
سیدیزدی، زهرا و جعفر باجلان (1395) «شاه­اسماعیل صفوی و شاه­نامۀ صفوی»، مطالعات ایرانی، س15، ش 30، ص 101 تا 116.
سیستانی، ملک شاه حسین (1344) احیاءالملوک، به تصحیح منوچهر ستوده، تهران: بنگاه نشر و ترجمۀ کتاب.
سیوری، راجر (1384) ایران عصر صفوی، ترجمۀ کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
سیوری، راجر (1380) در باب صفویان، ترجمۀ رمضان­علی روح­اللهی، تهران: نشر مرکز.
شاردن، ژان (1338) سیاحت­نامه، ترجمۀ محمد عبّاسی، تهران: امیرکبیر.
شامی، نظام­الدّین (1363) ظفرنامه، به کوشش پناهی سمنانی، تهران: بامداد.
شاه طهماسب (1343) تذکرۀ شاه طهماسب، به کوشش عبدالشکور، برلن: چاپ­خانۀ کاویانی.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1352) «تلقّی قدما از وطن»، الفبا، د1، ج2، ص 1 تا 11.
شیرازی، عبدی­بیگ (1369) تکملة الاخبار، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: نی.
صفت­گل، منصور (1381)، ساخت نهاد و اندیشۀ دینی در ایران عصر صفوی، تهران: موسّسۀ خدمات فرهنگی رسا.
صفت­­گل، منصور(1397)  فراز و فرود صفویان، تهران: کانون اندیشه جوان.
طهرانی، ابوبکر (1356) تاریخ دیاربکریه، به تصحیح نجاتی لوغال و فاروق سومه، تهران: کتاب­فروشی طهوری.
عالم‌آرای صفوی (1350) به تصحیح یدالله شکری، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
علّامی، ابوالفضل (1385) اکبرنامه، به تصحیح غلام­رضا طباطبایی مجد، تهران: علمی و فرهنگی.
غفاری فرد، عباسقلی (۱۴۰۳) خاندان صفویه: دگردیسی و پیامدهای ویرانگر، تهران: نگاه.
غفّاری قزوینی، قاضی احمد (1343) تاریخ جهان­آرا، به تصحیح مجتبی مینوی، تهران: کتاب­فروشی حافظ.
فلسفی، نصرالله (۱۳۴۷) زندگانی شاه‌عباس اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
فرای، ریچارد نلسون (1382) تاریخ سیاسی ایران در دورۀ ساسانیان، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی(جلد سوم ـ بخش اول)، ترجمۀ حسن انوشه، پژوهش دانشگاه کمریج، گردآورنده احسان یارشاطر، تهران: امیرکبیر.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دائرة­المعارف بزرگ اسلامی.
فریدون­بیگ، احمد (1274) منشآت السلاطین، ج 1و2، استانبول، مطبعةالعامره.
فریدی مجید، فاطمه (1401) «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشه­های تاریخی با تأکید بر آناتولی»، نامۀ فرهنگستان، ص 28 تا 51. 
قزوینی، ابوالحسن (1367) فوایدالصّفویّه، به تصحیح دکتر مریم میراحمدی، تهران: موسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
قزوینی، بوداق منشی (1378) جواهر الأخبار، به تصحیح محسن بهران نژاد، تهران: میراث مکتوب.
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود (1373) آثارالبلاد و اخبارالعباد، ترجمه با اضافات جهانگیرمیرزا قاجار، به تصحیح و تکمیل هاشم محدث، تهران: امیرکبیر.
قزوینی، میرزا محمد طاهر (1383)  جهان­آرای عبّاسی، به تصحیح سید سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهش­گاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
قزوینی، یحیی بن عبداللّطیف (1314) لب ­التّواریخ، به تصحیح سیّدجلال آشتیانی، تهران: موسّسۀ خاور.
قمی، قاضی احمد (1394) خلاصة­التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کهریزی، خلیل (1391) «غیبت آرش کمانگیر در شاهنامه»، مجلۀ ادب­پژوهی گیلان، ش 21، ص 142 تا 169.
کهریزی، خلیل  (1393) «آرش کمانگیر در مقدمه قدیم شاهنامه»، آینه میراث، د 12، ش 1 (54)، ص 201 تا 214.
گازرانی، ساقی (1403) آرش کمانگیر، ترجمۀ سیما سلطانی، تهران: مرکز.
گودرزی، بهروز (1400)، مرزهای غربی ایران صفوی ، تهران: نگارستان اندیشه.
گلی، احمد و دیگران (1389) «خواب در شاهنامه»، کهن­نامۀ ادب پارسی، س 1، ش 1، ص 73 تا 92.
گریشمن، رومن (1383) ایران از آغاز تا اسلام، ترجمۀ محمد معین، تهران: معین.
ماه فروردین روز خورداد (1379) به تصحیح محمد تقی بهار، ترجمۀ چند متن پهلوی، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
متی، رودلف (۱۳۸۷) اقتصاد و سیاست خارجی عصر صفوی (چهار مطالعۀ موردی)، ترجمۀ حسن زندیق، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
متینی، جلال (۱۳۸۷) بهای وحدت سیاسی و تمامیت ارضی، مجلۀ ایران‌شناسی، ش ۲۰(۳)، ص 8 تا 22.
مجمل­التّواریخ و القصص (بی­تا) به تصحیح محمدتقی بهار، تهران: کلالۀ خاور.
مستوفی بافقی، محمدمفید (1396) مختصر و مفید، به تصحیح ایرج افشار. تهران: بنیاد موقوفات ایرج افشار.
مستوفی، محمد محسن (1375) زبدة­التّواریخ، به تصحیح بهروز گودرزی، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
مقدسی، عبدالله محمد بن احمد (1361) احسن التقاسیم فی معرفة­الأقالیم، ترجمۀ علی­نقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
معینی نطنزی (1336) منتخب­التّواریخ، به تصحیح ژان اوبن، تهران: کتاب­فروشی خیّام.
ملازئی، یاسر (1404) سرحدات شرقی ایران عصر صفوی در نقشه‌نگاری اروپایی، تهران: ندای تاریخ.
منجّم. ملّا جلال­الدّین (1366) روزنامۀ ملّا جلال یا تاریخ عبّاسی، به تصحیح سیف­الله وحیدنیا، تهران: انتشارات وحید.
منشی، اسکندربیگ (1393) عالم­آرای عباسی، به تصحیح ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
منشی، اسکندربیگ  (1317) ذیل عالم‌آرای عبّاسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران: چاپ­خانۀ اسلامیه.
میرخواند، محمّد بن خاوندشاه (1338) روضةالصّفا، به تصحیح جمشید کیان­فر، تهران: مرکزی خیّام پیروز.
میرزاسمیعا، محمدسمیع (1332) تذکرة الملوک، به تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: کتاب­فروشی طهوری.
مینوی خرد (1354) ترجمۀ احمد تفضّلی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
نصیری، محمدابراهیم (1373) دستور شهریاران، به تصحیح محمدنادر نصیری مقدّم، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
نوایی، عبدالحسین (1368) شاه اسماعیل اسناد و مکاتبات تاریخی، تهران: ارغوان.
نوایی، عبدالحسین (1350) شاه طهماسب، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ.
نوایی، عبدالحسین (1367) شاه عبّاس اسناد و مکاتبات تاریخی، تهران: زرّین.
نیومن، اندرو جی (1393) ایران عصر صفوی: نوزایی امپراتوری ایران، برگردان بهزاد کریمی، تهران: افکار.
واصفی هروی، زین­الدّین (1349) بدایع الوقایع، به تصحیح الکساندر بلدروف، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ.
واله اصفهانی، محمد یوسف (1372) خلد برین، به کوشش میرهاشم محدّث، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
ولسکی، یوزف (1386) شاهنشاهی اشکانی، ترجمۀ مرتضی ثاقب­فر، تهران: ققنوس.
وینتر، انگلبرت و بئاته دیگناس (1386) روم و ایران: دو قدرت جهانی در کشاکش و هم‌زیستی، ترجمۀ کیکاوس جهانداری، تهران: فرزان روز.
هینتس، والتر (1362) تشکیل دولت ملی، ترجمۀ کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (1356) البلدان، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.