تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

کاربرد مصدر (بر)خیزیدن در اشاره به «هوام» و «خلق‌السّاعه‌ها» در متون کهن فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
چکیده
در متن‌های کهن فارسی که به جانورشناسی اختصاص یا توجهی داشته‌اند، برای اشاره به یکی از طبقات جانوران بر اساس دو معیار زیستگاه و نحوهٔ حرکت، اغلب از واژه‌های عربی «هوام و حشرات» استفاده شده است، در این متن‌ها همچنین به طبقهٔ دیگری از جانوران که بر اساس باورهای طبیعی‌دانان روزگاران پیشین به شیوهٔ‌ خلق‌السّاعه به وجود می‌آمده‌اند، اشاراتی وجود دارد. هدف ما آن است که به شیوه‌ای شاهدمحور و تحلیلی، نشان دهیم مترجمان و نویسندگانی که به فارسی‌نویسی توجهی داشته‌اند، برای اشاره به این دو گروه از حیوانات از دو حوزهٔ معنایی مصدر (بر)خیزیدن استفاده کرده‌اند و در کاربرد دو کلمهٔ خیزندگان و برخیزندگان در برخی از این متن‌ها، تفاوت معنایی باریکی وجود دارد که با تأمل در محتوای جانورشناختی متن‌ها و تلفیق آگاهی‌های جانورشناختی با دانش لغوی می‌توان بدان پی برد. در اینجا بیشترین تمرکز را بر تحفة‌الغرائب حاسب طبری، دانشمند سده‌های ۵ و ۶ق، خواهیم داشت که نخستین متن دانشنامه‌ای و عجایب‌نگارانهٔ فارسی است که به دست ما رسیده است. علاوه بر این متن‌های دیگری از جمله ترجمه‌ای کهن از نهج‌البلاغه، احتمالاً متعلق به همین بازهٔ زمانی، و نزهت‌نامهٔ علائی از شهمردان بن ابی‌الخیر را نیز از این منظر بررسی می‌کنیم و از متن‌های دانشنامه‌ای‌ـ‌جانوری دیگر نیز بهره می‌گیریم تا روایی این معیار طبقه‌بندی در متن‌های کهن را نشان دهیم. به باور ما حاسب طبری در بافت متن خود معنایی تازه به کلمهٔ برخیزندگان (= جانوران خلق‌السّاعه) بخشیده که در فرهنگ‌ها بدان اشاره‌ای نشده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Utilization of the Verb "Barxīzīdan" in Describing "Havāmm" and Spontaneous Generation within Ancient Persian Texts

نویسنده English

Fateme Mehri
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

This study examines the usage of the verb "barxīzīdan" in ancient Persian texts with a specific focus on its application in referring to "havāmm" and "xalq al-sā'ah". These texts, which incorporate elements of zoology, commonly employ Arabic terms to categorize animals based on their habitat and mode of movement. Furthermore, they contain references to a distinct group of animals believed to have been created according to the naturalists' beliefs of ancient times, known as "xalq al-sā'ah". This research aims to offer a thorough and analytical exploration of how translators and writers who have demonstrated an interest in the Persian language have utilized "barxīzīdan" from two semantic domains to denote these two animal groups. By carefully examining the zoological content of these texts and combining specialized knowledge in zoology with linguistic expertise, it becomes possible to discern subtle nuances in meaning between the terms "xīzandigān" and "barxīzandigān". This study primarily focuses on Tuhfat al-Ghrāib by Hāsib Tabarī, a scholar of the 5th and 6th (AH) centuries, which stands as the earliest known Persian encyclopedic text of its kind. Additionally, other texts, including a translation of Nahj al-Balāgha, likely from the same time, and Nuzhat Nāmah by Shahmardān Rāzī, are examined from this perspective, along with other zoological encyclopedia texts, to validate this classification criterion within ancient texts. Our findings suggest that Hāsib Tabarī has attributed a novel significance to the term "barxīzandigān" ("xalq al-sā'ah" creatures) within the context of his work, a meaning not previously documented in other dictionaries.

کلیدواژه‌ها English

Barxīzandigān
Tuhfat al-Gharāib
Xīzandigān
Animal classification
Theory of spontaneous generation
ابن‌سیده، ابوالحسن علی (۱۴۱۷ق) المخصّص، ج۲، تحقیق خلیل ابراهم جفال، بیروت:‌دار احیاء التراث العربی.
ابن‌سینا (۱۴۰۶ق) الشفاء، ج۸، راجعه و قدم له ابراهیم مدکور، قم: منشورات مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی.
ابن‌منظور (۱۴۱۲ق) لسان العرب، ج۴ و ۱۵، نسقه و علّق علیه علی شیری، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابویعقوب سجستانی (۱۳۵۸) کشف‌المحجوب، با مقدمهٔ هنری کربین، تهران:‌کتابخانهٔ طهوری.
ابوالقاسمی، محسن (۱۳۷۳) ماده‌های فعلهای فارسی دری، تهران:‌ققنوس.
اخوان‌الصفا (۱۴۰۵ق) رسائل اخوان‌الصفا، ج۲، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
اخوینی، ربیع بن احمد (۱۳۷۱) هدایة‌المتعلمین فی الطب، تصحیح جلال متینی، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
ارسطوطالیس (۱۹۷۱) فی کون الحیوان (مقالات ۱۵-۱۹)، حققاها و قدما لها یان بروخمان و یوان دروسارت لولوفس، لیدن: بریل.
ارسطوطالیس (۲۰۱۸) کتاب‌الحیوان (مقالات ۱-۱۰)، حققها و قدم لها لاوروس فیلیوس، لیدن: بریل.
اسدی طوسی، ابومنصور علی بن احمد (۱۳۱۹) لغت فرس، تصحیح عباس اقبال، طهران: چاپخانهٔ مجلس.
انجو شیرازی، جمال‌الدین (۱۳۵۱) فرهنگ جهانگیری، ج۲، ویراستهٔ رحیم عفیفی، مشهد‌:‌چاپخانهٔ دانشگاه مشهد.
انواری، سعید (۱۴۰۱) «دیدگاه فلاسفهٔ اسلامی دربارهٔ تولد خودبه‌خودی موجودات زنده»، فلسفهٔ علم، س۱۲، ش۲، ص۴۹ تا ۷۶.
انوری، حسن (۱۳۸۶) فرهنگ بزرگ سخن، ج۴، تهران: سخن.
تنکلوشا (به ضمیمهٔ مدخل منظوم از عبدالجبار خجندی) (۱۳۸۴) تصحیح رحیم رضازادهٔ ملک، تهران‌: میراث مکتوب.
جابر بن حیّان (۱۴۲۲ق) مختار رسائل، نشرها پاول کراوس، فرانکفورت‌:‌ معهد تاریخ العلوم العربیة و الإسلامیة.
جاحظ، ابی‌عثمان عمرو (۱۳۸۵-۱۳۸۶ق) کتاب الحیوان، ج۲، ۳، ۵ و ۶، تحقیق یوسف الهادی، مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی و اولاده بمصر.
جرجانی، سیداسماعیل (۱۳۸۱) یادگار، به اهتمام مهدی محقق، تهران:‌انتشارات دانشگاه تهران و مؤسسهٔ مطالعات اسلامی.
جمالی یزدی، ابوبکر مطهر (۱۳۸۶) فرّخ‌نامه، تصحیح ایرج افشار، تهران: مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر.
جوینی، عزیزالله (۱۳۸۵) مقدمه بر کتاب نهج‌البلاغه با ترجمهٔ‌ فارسی قرن پنجم و ششم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جهانپور، فرهنگ (۱۳۶۲) مقدمه بر نزهت‌نامهٔ علائی، شهمردان بن ابی‌الخیر، تهران: مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
جهانپور، فرهنگ (۱۳۶۳) «نزهت‌نامهٔ علائی: اثر شهمردان بن ابی‌الخیر رازی (1)»، ایران‌نامه، ش ۸، ص۵۷۵ تا ۵۹۴.
حاسب طبری، محمد بن ایوب (۱۳۹۱) تحفة‌الغرائب، تصحیح جلال متینی، تهران: ‌کتابخانه، موزه و مرکز اسناد کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی.
حدودالعالم (۱۳۶۲) به کوشش منوچهر ستوده، تهران:‌کتابخانهٔ طهوری.
حسن‌دوست، حسن (۱۳۹۳) فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، ج۱ و ۲، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حیّ بن یقظان (ترجمه و شرح فارسی منسوب به جوزجانی) (۱۳۶۶) تصحیح هانری کربن، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
حیدری، فاطمه (۱۴۰۰) «شیوه‌های واژه‌گزینی و واژه‌سازی فارسی در آثار منثور ناصرخسرو»، پژوهش‌های دستوری و بلاغی، ش۱۹، ص۶۱ تا ۸۹.
دانش‌پژوه، منوچهر (۱۳۸۲) «پاسخ به یک اقتراح»، آینهٔ میراث، دورهٔ جدید، ش۲۲، ص۱۱ تا ۲۲.
دمیری، کمال‌الدین محمد (۱۴۲۴ق) حیات الحیوان الکبری، ج۲، وضع حواشیه و قدّم له احمد حسن بسج، بیروت: دار الکتب العلمیة.
دنیسری، شمس‌الدین محمد (۱۳۸۷) نوادرالتبادر لتحفة‌البهادر، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷) لغت‌نامه، ج۳ و ۶، زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی، تهران: مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا.
رضایتی کیشه‌خاله، محرم و دیّان، مهدی (۱۳۸۸) «فعل‌های پیشوندی در آثار منثور فارسی از آغاز تا پایان قرن پنجم»، ویژه‌نامهٔ نامهٔ فرهنگستان (دستور)، ش۵، ص۲۷ تا ۵۰.
رضایی باغ‌بیدی، حسن (۱۳۷۹) «واژه‌گزینی در عصر ساسانی و تأثیر آن در فارسی دری»، نامهٔ فرهنگستان، ش۱۵، ص۱۴۵ تا ۱۵۸.
رنان، کالین ا. (۱۳۶۶) تاریخ علم کمبریج، ترجمهٔ حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
سروری، محمد قاسم (۱۳۳۸) فرهنگ مجمع‌الفرس، ج۱، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران:‌ کتابفروشی علی‌اکبر علمی.
شهمردان بن ابی‌الخیر (۱۳۶۲) نزهت‌نامهٔ علائی، تصحیح فرهنگ جهانپور، تهران: مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شهمردان بن ابی‌الخیر رازی (۱۳۸۲) روضة‌المنجمین، تصحیح جلیل اخوان زنجانی، تهران:‌کتابخانه، موزه و مرکز اسناد کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی.
شهیدی، سیدجعفر (۱۳۷۸) مقدمه بر ترجمهٔ نهج‌البلاغه، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
صادقی، رضا (۱۳۷۲) «تجربه‌های زبان فارسی در علم»، مجموعه مقالات سمینار زبان فارسی و زبان علم، تهران:‌مرکز نشر دانشگاهی.
صفری آق‌قلعه، علی (۱۳۸۶) «نسخه‌ای کهن‌تر از کهن‌ترین ترجمهٔ نهج‌البلاغه»، گزارش میراث، ش۱۳ و ۱۴، ص۹ تا ۱۰.
طاهر مروزی (۱۳۹۹) طبایع‌الحیوان، ج۲، حقّقه یوسف الهادی، تهران: میراث مکتوب.
طوسی، محمد بن محمود (۱۳۸۲) عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
عبدالرشید تتوی (بی‌تا) فرهنگ رشیدی، ج۱، تصحیح محمد عباسی، طهران:‌انتشارات کتابفروشی بارانی.
عبدالهادی مراغی (۱۳۸۸) منافع حیوان، به کوشش محمد روشن، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
غزالی، ابوحامد محمد (۱۳۸۰) کیمیای سعادت، ج۲، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فاروقی، ابراهیم قوام (۱۳۸۵) شرفنامهٔ منیری یا فرهنگ ابراهیمی، ج۱، تصحیح حکیمه دبیران، تهران:‌پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ق) کتاب‌العین، ج۳، تحقیق مهدى المخزرومی و ابراهیم السامرائی، [بی‌جا:] مؤسسة دارالهجرة.
 فرهنگ جامع زبان فارسی (۱۳۹۷)، ذیل «انبوهش»، زیر نظر علی‌اشرف صادقی، وبگاه فرهنگ جامع زبان فارسی، http://farhang.apll.ir/.
قزوینی، زکریا بن محمد (۱۸۴۹) عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات، تصحیح فردیناند ووستنفلد، گوتینگن: کتابخانهٔ دیتریش.
قوّاس غزنوی، فخرالدین مبارکشاه (۱۳۵۳) فرهنگ قوّاس، به اهتمام نذیر احمد، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کافی، علی (۱۳۶۳)«گرایشهای گوناگون در واژه‌گزینی»، نشر دانش، ش۲۵، ص۱۴ تا ۲۲.
کتاب نهج‌البلاغه با ترجمهٔ فارسی قرن پنجم و ششم (۱۳۸۵) ج۱ و ۲، تصحیح عزیزالله جوینی، تهران:انتشارات دانشگاه تهران.
کربن، هانری (۱۳۶۶) «تحریر و اصالت رسالهٔ حیّ بن یقظان، شرحها و دستنوشته‌ها»، ترجمهٔ سیدجواد طباطبایی، در: حیّ بن یقظان (ترجمه و شرح فارسی منسوب به جوزجانی)، تهران:‌مرکز نشر دانشگاهی.
متینی، جلال (۱۳۹۱[۱۳۶۷]) مقدمه بر تحفة‌الغرائب، حاسب طبری، تهران: ‌کتابخانه، موزه و مرکز اسناد کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی.
محمدحسین تبریزی (۱۳۷۶) برهان قاطع، ج۲، به اهتمام محمد معین، تهران: مؤسسهٔ انتشارات ‌امیرکبیر.
معین، محمد (۱۳۳۳) «لغات فارسی ابن‌سینا و تأثیر آنها در ادبیات»، نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، س۲، ش۲، ص۱ تا ۳۸.
معین، محمد (۱۳۸۰) «بعض فواید لغوی کتاب الجماهر بیرونی»، آینهٔ میراث، ش۱۸، ص۳ تا ۸.
موفق‌الدین هروی (۱۳۴۶) الابنیه عن حقایق الادویه، تصحیح احمد بهمنیار، به کوشش حسین محبوبی اردکانی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مهری، فاطمه (۱۳۸۸) «کتاب‌الحیوان: جانورشناسی در تمدن اسلامی»، معارف، ش۶۷، ص۴۴ تا ۶۳.
ناتل خانلری، پرویز (۱۳۷۴) تاریخ زبان فارسی، ج۲ و ۳، تهران: نشر سیمرغ.
ناصرخسرو قبادیانی (۱۳۶۳) جامع‌الحکمتین، تصحیح هانری کربین و محمد معین، تهران:‌کتابخانهٔ طهوری.
ناصرخسرو قبادیانی (۱۳۸۴) سفرنامه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران:‌زوار.       
هجویری، علی بن عثمان (۱۳۸۴) کشف‌المحجوب، تصحیح محمود عابدی، تهران: سروش.
Arberry, A. J., M. Minovi, E. Blochet (1959), The Chester Beatty Library: A Catalogue of the Persian Manuscripts and Miniatures, Vol. 1, Dublin: Hodges Figgis & Co. LTD.
Contadini, Anna (2004) “A Wonderful World: Folios from a Disperse‍d Manuscript of the "Nuzhat-Nāma”, Muqarnas, Vol. 21, p. 95-120.
Kruk, Remke (1990) “A frothy bubble: Spontaneous generation in the medieval Islamic tradition”, Journal of Semitic Studies, XXXV (2), p. 265-282.
Kruk, Remke (2012) “Tawallud”, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, ed.: P. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs <http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1199>.