تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

«بَی رام‌شهر»، لقبی ساسانی در شاهنامه

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
سیّد احمد رضا قائم مقامی 1
امیر ارغوان 2
1 استادیار گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران، دانشگاه تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان‌های باستانی ایران، دانشگاه تهران، ایران
10.48308/hlit.2024.234573.1289
چکیده
شاهنامه­ شناسان آرام آرام در تصحیح شاهنامه می­کوشند و در این کار از زبان­ها و اسناد پیش از اسلام نیز گاهی یاری می­خواهند. طبیعی است که در شاهنامه مخصوصاً بتوان انعکاسی از احوال دوران ساسانیان و الفاظ و اصطلاحات رایج در حکومت آنان را یافت. در این مقاله کوشش شده است تا با بررسی چند نامه از شاهان ساسانی یا خطاب به ایشان، که در آنها چند لقب و عنوان به شکل قالبی تکرار شده، و همچنین مقابلۀ نسخه­های شاهنامه، یک لقب ساسانی، که به نظر نویسندگان از نظر مصحّحان شاهنامه پنهان مانده، پیدا شود و اصل آن در اسناد ساسانی معلوم گردد. این لقب «بی رام­شهر» است که در نسخه­ها و چاپ­های شاهنامه به چند شکل نقل شده و در بهترین چاپ­های شاهنامه، مخصوصاً در چاپ خالقی و همکاران او، به شکل «پدرام­شهر» درآمده است. در پایان بحث، با ذکر دلایل روشن، در اثبات این نکته نیز کوشش شده که «مهست»، که در همان نامه­ها، باز به همان شکلی قالبی، در کنار «بی رام­شهر» تکرار شده، چیزی نیست جز تصحیف «مزدیسن»، ولی این تصحیف از فردوسی یا کاتبان شاهنامه نیست و مدت­ها پیش از او در نقلِ اسنادِ ساسانی به خط عربی و فارسی عارض شده بوده و به همان صورت به شاهنامۀ ابومنصوری و شاهنامۀ فردوسی وارد شده است.
کلیدواژه‌ها
شاهنامه
تصحیح متن
عبارات قالبی
القاب شاهان ساسانی
کتیبه‌های ساسانی
سکه‌های ساسانی
مهرهای ساسانی

عنوان مقاله English

Bay rāmšahr, a Sasanian Title in the Shahnama

نویسندگان English

Ahmadreza Qaemmaqami 1
Amir Arghavan 2
1 Assistant Professor, Department of Ancient Iranian Culture and Languages, University of Tehran, Iran
2 Master student of Ancient Iranian Culture and Languages, University of Tehran, Iran
چکیده English

Scholars are slowly trying to re-edit the Shahnama and in this, they sometimes ask for help from pre-Islamic languages ​​and documents. It is natural to find in the Shahnama reflections of the conditions of the Sassanid era and administrative terms common in that period. In this article, an attempt has been made to identify a Sasanian title, which seems not to have been recognized by the editors, by examining some letters from Sasanian kings or addressed to them, recorded in the Shahnama, in which several titles and epithets are repeated in a formulaic form. For this purpose, it has been tried to check the manuscripts of the Shahnama carefully and to show the origin of the title in the Sasanian documents. This title is “Bay rāmšahr”, recorded in the best editions of the Shahnama, especially in Khaleghi’s edition as “padrām-shahr”. At the end of the discussion, an attempt has been made to prove that “mahast”, which is repeated in the same letters next to “bay rāmšahr”, again in a formulaic form, is nothing but a corruption of the term “mazdēsn”. But this corruption is not from Ferdowsi or the scribes of the Shahnama. This happened most probably long before the composition of the Shahnama in the transmission of Sasanian documents to Arabic and Persian script and with the same form found its way to Abu Mansuri’s and Ferdowsi’s Shahnama.

کلیدواژه‌ها English

Shahnama
edition
formulae
titles of Sasanian kings
Sasanian inscriptions
Sasanian coins
Sasanian seals
خالقی مطلق، جلال (1389) یادداشت‌های شاهنامه، 3 جلد (جلدهای 9، 10، 11)، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
خالقی مطلق، جلال و فاطمه مهری و گلاله هنری (1394) واژه‌نامۀ شاهنامه، تهران: سخن.
فردوسی، ابوالقاسم (731ق) شاهنامه، نسخۀ خطی (به نشان س در تصحیح خالقی)،  کتابخانۀ توپقاپی‌سرایی استانبول، H.1479.
فردوسی، ابوالقاسم (752ق) شاهنامه، نسخۀ خطی (به نشان ک در تصحیح خالقی)، کتابخانۀ موزۀ ملی پاکستان در کراچی، N.M.1957-913/3.
فردوسی، ابوالقاسم (احتمالاً مورخ  783ق) شاهنامه، نسخۀ خطی (به نشان س2 در تصحیح خالقی)، کتابخانۀ توپقاپی‌سرایی استانبول، H.1510.
 فردوسی، ابوالقاسم (840ق) شاهنامه، نسخۀ خطی (به نشان لی در تصحیح خالقی)، کتابخانۀ لیدن، Or.494.
فردوسی، ابوالقاسم (844ق) شاهنامه، نسخۀ خطی (به نشان پ در تصحیح خالقی)، کتابخانۀ ملی فرانسه در پاریس، Suppl.persan493.
فردوسی، ابوالقاسم (848ق) شاهنامه، نسخۀ خطی (به نشان و در تصحیح خالقی)، کتابخانۀ واتیکان، Vat.pers.118.
فردوسی، ابوالقاسم (بی تا) شاهنامه، نسخۀ خطی،  بمبئی: کتابخانۀ کاما.
فردوسی ، ابولقاسم (1960-1971م) شاهنامه، به تصحیح یوگنی ادواردویچ برتلس و دیگران، مسکو.
فردوسی، ابوالقاسم (1379الف) شاهنامه همراه با خمسۀ نظامی (نسخۀ سعدلو)، با مقدمۀ فتح‌اللّه مجتبایی، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1379ب) شاهنامه، به تصحیح مصطفی جیحونی، اصفهان: شاهنامه­پژوهی.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی مطلق، 8 جلد (ج 6 با همکاری محمود امیدسالار و ج 7 با همکاری ابوالفضل خطیبی)، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1389) شاهنامه (نسخه‌برگردان از روی نسخۀ کتابت اواخر سدۀ هفتم و اوایل سدۀ هشتم هجری قمری، کتابخانۀ شرقی وابسته به دانشگاه سن‌ژوزف بیروت، به شمارۀ NC.43) به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار و نادر مطّلبی کاشانی، تهران: طلایه.
فردوسی، ابولقاسم (1393) شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی مطلق، تهران: سخن.
کزّازی، میرجلال‌الدّین (1388-1390) نامۀ باستان، ج 7-9، تهران: سمت .
Alram, M. (1986) Nomina Propria Iranica in Nummis: Materialgrunlagen zu den iranischen Pesonennamen auf antiken Münzen, Iranisches Personennamenbuch, Vol. IV, Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Alram, M. et al. (2007) “Shapur, King of Kings of Iranians and Non-Iranians,” Res Orientales, XVII, pp. 11-39.
Daryaee, T. (2001) “Memory and History: The Construction of the Past in Late Antique Persia,” Nāme-ye Irān-e Bāstān, 1/2, pp. 1-14.
Daryaee, T. (2002) “History, Epic, and Numismatics: on the Title of Yazdgerd I (rāmšahr),” American Journal of Numismatics, 14, pp. 89-95.
Gasparini, M. (2016) “Sino-Iranian Textile Patterns in Trans-Himalayan Areas,” The Silk Road, 14, pp. 84-96.
Göbl, R. (1983) “Sasanian Coins,” in E. Yarshater (ed.), The Cambridge History of Iran, Vol. 3 (1): The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 322-339.
Gyselen, R. (2007) “Shapur, fils d’Ohrmazd, pettit-fils de Narseh,” Res Orientales, XVII, pp. 73-80.
Henning, W. B. (1965) “A Sogdian God,” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 28, pp. 242-254.
Jamasp-Asana (1897) Pahlavi Texts, Vol. 1, Bombay.
MacKenzie, D. N. (1986) A Concise Pahlavi Dictionary, London: Oxford University Press.
Madan, D. M. (1911) The Complete Text of the Pahlavi Dinkard, Bombay.
Marquart, J. (1901) Ērānšahr nach der Geographie der Ps. Moses Xorenac˓i, Berlin.
Nyberg, H. S. (1974) A Manual of Pahlavi, Vol. 2, Wiesbaden.
Panaino, A. (1993) “Philologica Avestica III,” Annali di Ca’ Foscari (Serie Orientale), 32/3, pp. 135-173.
Panaino, A. (2004) “Astral Characters of Kingship in the Sasanian and Byzantine Worlds,” in A. Carile et al., La Persia e Bisanzio (Rome, Accademia Nazionale dei Lincei), pp. 555-594.
Schindel, N. (2004) Sylloge Nummorum Sasanidarum, Vol. III/1-2: Shapur II. - Kawād I. / 2. Regierung, Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Schmitt, R. (2006) “Review: N. Schindel, Sylloge Nummorum Sasanidarum,” Archiv für Orientforschung, 51, pp. 417-419.
Shaki, M. (1986) “Observations on the Ayādgār ī Zarērān,” Archív Orientální, 54, pp. 257-271.
Shavarebi, E. (2014) “Some Remarks on a Newly-Discovered Coin Type of Shāpūr I,” Studia Iranica, 43, pp. 281-290.
Sims-williams, N. (2007) Bactrian Documents from Northern Afghanistan II: Letters and Buddhist Texts, London.
Skjærvø, P. O. (2003) “The Great Seal of Pērōz,” Studia Iranica, 32, pp. 281-286.
Weber, D. et al. (2023) “A Recently Found Pahlavi Document from Fars from the Time of Xusro II,” Res Orientales, XXX, pp. 177-192.