تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

فرضیه‌ای دربارۀ مؤلف عجایب‌الدنیا

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران
چکیده
کتاب عجایب­الدنیا یکی از معروف­ترین عجایب­نامه­های زبان فارسی است که انعکاس زیادی در آثار پس از خود داشته است. برخی پژوهشگران انتساب این کتاب به ابوالموید بلخی را رد کرده­اند. اما اینکه نویسندۀ این اثر چه کسی می­باشد سؤالی است که تاکنون بی پاسخ مانده است. آذری اسفراینی در کتاب عجایب و غرایب، 14 بار به این کتاب ارجاع داده، که در یکی از آنها کتاب را به ناصر خسرو نسبت داده است. نگارنده در این پژوهش به دنبال بررسی صحّت این انتساب است. بدین منظور ابتدا برای بررسی میزان دقت نظر آذری در ارجاع، منابع او بررسی شد. این بررسی نشان داد نقل قول­های ذکر شده توسط آذری، در منابع مورد نظر موجود است و به صحّت قول و امانتداری او می­توان اعتماد کرد، و مقایسه 14 حکایت ذکر شده از کتاب عجایب­الدنیا مشخص کرد که عجایب­الدنیای مورد نظر آذری همین کتاب است. همچنین بررسی آثار ناصر خسرو و تذکره­ها نشان می­دهد که احتمالاً او در دوره­ای از حیات علمی خود به این شاخه از علوم علاقه داشته است. بنابراین می­توان نتیجه گرفت سخن آذری اسفراینی مبنی بر انتساب عجایب­الدنیا به ناصر خسرو غیر محتمل به نظر نمی­رسد و شاید ناصرخسرو پیش از بر تن کردن ردای تفکّر اسماعیلی و مطرح شدن به عنوان حجّت جزیرۀ خراسان کتاب عجایب­الدنیا را تألیف کرده باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Hypothesis about the Author of Aja’ib al-Dunya

نویسنده English

Vahid Rooyani
Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Golestan University, Gorgan, Iran
چکیده English

Aja’ib al-Dunya is one of the most famous Books of Wonders in Persian which has had a great impact on later works. Some scholars reject the attribution of this book to Abol-moayyed Balkhi, but identifying the author is a question that has so far remained unanswered. In the book Aja’ib Va Ghara’ib, Azari Esfarayeni referred to this book 14 times. In one of them, he attributed the book to Naser Khosrow. In this research, the author seeks to verify the accuracy of this attribution. The study demonstrates that the quotations made by Azari are available in the mentioned sources, and we can trust his honesty. Comparing those 14 stories shows that Azari used the same Aja’ib al-Dunya which is now available. Additionally, the examination of biographies and Naser Khosrow's works shows that he was probably interested in this branch of knowledge in an episode of his life. Therefore, it can be concluded that Azari Esfrayeni's statement is probably true and the book Aja’ib al-Dunya may have been composed by Naser Khosrow before converting to the Isma’ili thought and being entitled “Hojjat of Khorasan Island”.

کلیدواژه‌ها English

Aja’ib al-Dunya
Naser Khosrow
Azari Esfarayeni
Abol-moayyed Balkhi
writing Books of Wonders
آذری اسفراینی (1393) عجایب و غرایب، به کوشش وحید رویانی و یوسفعلی یوسف نژاد، گرگان: دانشگاه گلستان.
ابن خلّکان (1994) وفیات الاعیان و أنبا ابنا الزمان، به کوشش احسان عباس، بیروت: دار صادر.
ابن ندیم، محمد ابن اسحاق (1381) الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.
ابن وصیف شاه، ابراهیم (1421) مختصر عجایب‌الدنیا، به کوشش سید حسن کسروی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
امیدسالار، محمود (1389) «عجایب‌الدنیا و ابوالموید بلخی»، سی و دو مقاله در نقد و تصحیح متون ادبی، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار، ص  378تا 383.
براتی، پرویز (1388) عجایب ایرانی: روایت، شکل و ساختار فانتزی عجایب­نامه­ها به همراه متن عجایب­نامه­ای قرن هفتمی، تهران: افکار.
بلخی، ابوالاسفار علی محمد (بی‌تا) شعرای بلخ یا شعر فارسی در ام البلاد، افغانستان: کابل.
پیشاوری (بی‌تا) نگارستان عجایب و غرایب، تصحیح محمد رمضانی، تهران: کتابفروشی ادبیه ناصر خسرو.
تاریخ سیستان (1381) تصحیح ملک الشعراء بهار، تهران: معین.

تبریزی، ابن محدّث (1397) عجایب‌الدنیا، تصحیح علی نویدی ملاطی، ترجمه محسن شجاعی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

جاحظ، ابوعثمان عمر ( 1424) الحیوان، عیون السود، جلد 6، بیروت: دارالکتب العلمیه.
جعفری قنواتی، محمد (1399) «عجایب­نامه‌ها»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، به سرپرستی کاظم موسوی بجنوردی، ج 6، ص 178تا 181.
حاسب طبری، محمد ابن ایوب (1391) تحفه‌الغرایب، تصحیح جلال متینی، تهران: نشر کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
حاتمی، امیرحسین (1398) «بررسی انتقادی سنت عجایب‌نگاری در جهان اسلام؛ مطالعه موردی عجایب‌المخلوقات زکریای قزوینی»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، س 9، ش 34 ، ص 89 تا 112.

حرّی، ابوالفضل (1390) «عجایب‌نامه‌ها به‌منزله ادبیات وهمناک با نگاهی به برخی حکایت‌های کتاب عجایب هند»، فصلنامه نقد ادبی، ش 15، ص 137تا 164.

حرّی، ابوالفضل (1393) کلک خیال‌انگیز (بوطیقای ادبیات وهمناک، کرامات و معجزات)، تهران: نی.

خلیق، صالح محمد (1387) تاریخ ادبیات بلخ، افغانستان: انجمن نویسندگان بلخ.
دمیری، کمال الدین محمد (1378) حیات­الحیوان کبری، انتشارات مکتبه الحیدریه.
دهرامی، مهدی (1398) «رد انتساب عجایب‌الدنیا به ابوالموید بلخی بر پایه مقایسه این اثر و عجایب مندرج در گرشاسب‌نامه اسدی طوسی»، متن شناسی ادب فارسی، ش 44، ص 95تا 112.
رسولی، رادمان و محمدجواد احمدی­زاده (1400)«نفی انتساب عجایب­الدنیا به ابوالمؤید بلخی بر اساس شواهد تاریخی و متنی»، نشریه نقد، تحلیل و زیبایی­شناسی متون، س 4، ش 11، ص 98 تا 117.
رواقی، علی (1382) «ناصرخسرو: روزگار و عوام»، نامۀ پارسی، س 8، ش 29، ص 145 تا 170.
زمردی، حمیرا و فاطمه مهری (1393) «عجایب­نامه­ها و متون عجایب نامه­ای»، بهار ادب، ش 26، ص 339تا 354.
سلطانی، اکرم (1385) «بحثی پیرامون عجایب­نامه­ها و نظایر آن»، مجله ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 178، ص 131تا 149.
صفا، ذبیح الله (1373) تاریخ ادبیات در ایران،  جلد 2، تهران: فردوس.
طوسی، محمد بن محمود (1382) عجایب­المخلوقات و غرایب­الموجودات، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: علمی  فرهنگی.
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود (1373) آثارالبلاد و اخبار العباد، تصحیح میرهاشم محدّث، تهران: امیرکبیر.
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود (1390) عجایب­المخلوقات و غرایب­الموجودات، به کوشش یوسف بیگ باباپور و مسعود غلامیه، قم: مجمع ذخایر اسلامی.
مجمل التواریخ و القصص (1318) به کوشش ملک الشعرای بهار، تهران: کلاله خاور.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین (1363) جامع الحکمتین، تصحیح هانری کربن و محمد معین، تهران: طهوری.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین (1381) سفرنامه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: زوّار.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین ( 1384) دیوان، با مقدمه سید حسن تقی زاده، تهران: نگاه.
نحوی، اکبر (1384) «نگاهی به روش‌های ارجاع به منابع در شاهنامه»، نامه فرهنگستان، ش 28، ص 32 تا 64.
نفیسی، سعید (1309) «ابوالموید بلخی»، مجله شرق، ش 3، ص 251تا 257.
نفیسی، سعید (1344) تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران: کتابفروشی فروغی.
نویدی ملاطی، علی (1397) «دربارۀ انتساب عجائب‌الدنیا به ابوالموید بلخی»، نامه فرهنگستان، س 3، ش 16، ص70تا81.
واله داغستانی ( 1384) تذکره ریاض الشعراء، تصحیح محسن ناجی نصرآبادی، تهران: اساطیر.
هاشمی، مرتضی و زهره دری (1394) «راه‌یابی عجایب به اشعار و سفرنامه ناصر خسرو»، مجموعه مقالات همایش حکیم ناصر خسرو قبادیانی، دانشگاه شهید بهشتی، زیر نظر احمد خاتمی، ص 708تا 711.

Bosworth, C. E., Afshar, I. (2011) “AJĀʾEB AL-MAḴLŪQĀT, Encyclopædia Iranica, I/7, pp.696-699.

Dubler, C. E. (1960) "Adjā’ib" , Encyclopedia of Islam. Ed. H. A. R.
Touati, Houari (2010) Islam& Travel in The Middle Ages, Translated by Laydia G. Cochrane, The University of Chicago Press.