تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

فراز و فرود حملۀ حسینیه، میراثی از ادبیات حماسی ایران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
عبدالرسول فروتن
استادیار گروه مطالعات ادبی، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی، سازمان سمت، تهران، ایران
10.48308/hlit.2024.233988.1276
چکیده
محمدبن سلیمان تنکابنی، فقیه عهد قاجار و نویسندۀ کتاب مشهور قصص‌العلماء، به شاهنامۀ فردوسی توجه ویژه‌ای داشت و آن را به‌خوبی خوانده بود. شواهد فارسی کتابی که او در علم بدیع تألیف کرد، برگرفته از شاهنامه و اشعار خودش بود. همچنین حداقل یک منظومۀ حماسی دینی با موضوع حوادث کربلا سرود که حملۀ حسینیه نام دارد. می‌توان گفت که تمامی منظومه‌های حماسی فارسی سروده‌شده پس از شاهنامه متأثر از این اثر ارجمند فردوسی بوده‌اند؛ این منظومۀ تنکابنی هم از این حیث مستثنا نیست. حملۀ حسینیه تاکنون منتشر نشده و ناگفته‌ها درباب آن بسیار است. پس از بررسی کامل یگانه نسخۀ شناخته‌شدۀ این منظومه، در این مقاله کوشیده شد جوانب گوناگونش بررسی و قوّت و ضعف یا به عبارتی فراز و فرود آن مشخص شود. در کنار مختصری از زندگی‌نامۀ تنکابنی، به ابهاماتی که در معرفی آثارش وجود دارد، پرداخته شد. از نشانه‌هایی می‌توان دریافت که نسخۀ خطی حملۀ حسینیه مسوّده بوده است. یکی از وجوه اهمیت این نسخه حرکت‌گذاری برخی کلمات است که به خواننده اطلاعات جالب توجهی درخصوص تلفظ متفاوت آنان عرضه می‌کند. تعیین زمان سروده شدن این منظومه و منابع آن، شیوۀ روایت تنکابنی از حوادث عاشورا و تحریفاتی که بدان راه یافته، ارزیابی اثر از منظر ویژگی‌های حماسی، اثرگذاری شاهنامه بر آن و چگونگی بهره بردن از آرایه‌های ادبی از مباحث مطرح‌شده در این مقاله است.
کلیدواژه‌ها
حملۀ حسینیه
حماسۀ دینی
محمدبن سلیمان تنکابنی
عاشورا
امام حسین (ع)
شاهنامه

عنوان مقاله English

The Merits and Demerits of Hamle-ye Hoseinieh,: A Legacy of Iran’s Epic Literature

نویسنده English

Abdolrasoul Foroutan
Department of Literary Studies, Research Institute for Humanities Research and Development, Samt Organization, Tehran, Iran
چکیده English

Mohammad ibn-e Soleiman Tonekaboni, a jurist of the Qajar era and the author of the famous book Qesas al-Olama had read Ferdowsi's Shahnameh rigorously and paid special attention to it. Shavahed-e Farsi, a book he wrote on rhetorical figures derived from the Shahnameh and his own poems. Furthermore, he composed at least one religious epic poem on the subject of the events of Karbala, which is called Hamle-ye Hoseinieh. It can be said that all Persian epic poems written after the Shahnameh were influenced by this noble work of Ferdowsi and Tonekaboni's work is no exception in this regard. Hamle-ye Hoseinieh has not been published so far and a lot is unsaid about it. After a complete review of the only known manuscript of Hamle-ye Hoseinieh, this article tries to investigate its various aspects and determine its strengths and weaknesses and its merit. In addition to a brief biography of Tonekaboni, the obscurities in introducing his works are discussed. It can be implied that the manuscript of Hamle-ye Hoseinieh was a draft. One of the significant aspects of this manuscript is the recording of the pronunciation of some words, which provides interesting information about their different pronunciations. Among the issues discussed in this article are determining the time when this poem was composed and its sources, the method of Tonekaboni in narrating the events of Ashura and the distortions involved, evaluating the work from the perspective of epic features, the influence of the Shahnameh on it, and the way the figures of speech are used.

کلیدواژه‌ها English

Hamle-ye Hoseinieh
religious epic poem
Mohammad ibn-e Soleiman Tonekaboni
Ashura
Imam Husayn (AS)
Ferdowsi’s Shahnameh
آیدنلو، سجاد (1395) «هفت منظومۀ پهلوانی پیرو شاهنامه»، جهان کتاب، ش 324، ص 17 تا 24.
اکبرزاده، حیدر (1390) «بررسی، تحلیل و معرفی حماسه‌های دینی»، به راهنمایی محمد مهدی‌پور، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد دانشگاه تبریز.
 الهامی کرمانشاهی، احمد (1394) شاهدنامه؛ چهار خیابان باغ فردوس، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
امامی، حسن (1380) «یادگار زریران، نخستین حماسۀ دینی ایران»، ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه بیرجند) ش 1، ص 7 تا 12.
اولاد، فروغ (1400) حماسه؛ شناخت‌نامۀ حماسه‌های ایران و جهان، تهران: چشمه.
براون، ادوارد (1364) تاریخ ادبی ایران: از آغاز صفویه تا پایان قاجاریه، ترجمۀ رشید یاسمی، ج 4، تهران: بنیاد کتاب. 
بغدادی، محمد (1434 ق) مسلم‌بن عقیل، کربلا: العتبة الحسینیة المقدسة.
ترکی، محمدرضا (1390) پارسای پارسی؛ سلمان فارسی به روایت متون فارسی، تهران: علمی و فرهنگی.
تنکابنی، محمدبن سلیمان (1296 ق) قصص‌العلماء، چاپ سنگی، به خط محمدحسین طالقانی الکورانی.
تنکابنی، محمدبن سلیمان (1383) قصص‌العلماء، به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفّت کرباسی، تهران: علمی و فرهنگی.
تنکابنی، محمدبن سلیمان (1390 الف) اکلیل‌المصائب فی مصائب‌الاطائب، تهران: مؤسسۀ فرهنگی شمس‌الضحی.
تنکابنی، محمدبن سلیمان (1390 ب) معین‌البکاء، تهران: مؤسسۀ فرهنگی شمس‌الضحی.
تنکابنی، محمدبن سلیمان (سدۀ 13ه.) حملۀ حسینیه، نسخۀ خطی، کتابخانۀ آیت‌اللّه مرعشی نجفی،ش 8880.
تهرانی، آقابزرگ (1403 ق) الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج 3، بیروت: دارالاضواء.
تهرانی، آقابزرگ (1404 ق) طبقات اعلام الشیعة (کرام البررة فی القرن الثالث بعد العشرة)، ج 2، دارالمرتضی للنشر.
جمال‌زاده، محمدعلی (1320) قصۀ قصه‌ها یا قصص‌العلماء و نویسندۀ آن، تهران: بنگاه پروین.
حسینی، سیداحمد (1373) فهرست کتابخانۀ آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، ج 23، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
خواجه‌پیری، مهدی [زیر نظر] (1366) فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ راجه محمودآباد لکهنو، دهلی: مرکز تحقیقات زبان فارسی در هند.
درایتی، مصطفی (1393) فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج 32 و ج 35، تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی.
رازی قزوینی، عبدالجلیل (بی‌تا) نقض، به تصحیح میرجلال‌الدین محدّث، تهران: انجمن آثار ملّی.
ربیع (1389) علی‌نامه، به تصحیح رضا بیات و ابوالفضل غلامی، تهران: میراث مکتوب.
رزمجو، حسین (1388) قلمرو ادبیات حماسی ایران، ج 1، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرگری‌نژاد، غلامحسین (1383) نهضت امام حسین (ع) و قیام کربلا، تهران: سمت.
سیف، عبدالرضا و زهرا نظری (1398) «تحلیل ساختاری و محتوایی مثنوی‌های روایی شیعی در عصر قاجار»، سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، ش 46، ص 97 تا 114.
شمیسا، سیروس (1373) کلیات سبک‌شناسی، تهران: فردوس.
شمیسا، سیروس (1386) نگاهی تازه به بدیع، تهران: میترا.
شوشتری، نورالله (1377) مجالس‌المؤمنین، ج 2، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
شهیدی، سیدجعفر (1372) پس از پنجاه سال؛ پژوهشی تازه پیرامون قیام حسین علیه‌السلام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
صفا، ذبیح‌الله (1387) حماسه‌سرایی در ایران، تهران: امیرکبیر.
عبدالله‌زاده، سهراب (1399) «تجزیه و تحلیل ساختاری و محتوایی حماسه‌های دینی»، به راهنمایی بهمن نزهت، پایان‌نامۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه.
فتوحی، محمود (1392) سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، تهران: سخن.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
کاشفی خوانساری، سیدعلی (1399) شاهنامۀ شاه خورشیدچهر (سنّت حمله‌سرایی در ادب پارسی)، تهران: گویا.
کاشفی، حسین واعظ (بی‌تا) روضةالشهداء، به تصحیح و حواشی ابوالحسن شعرانی، تهران: اسلامیه.
محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران (1388) دانشنامۀ امام حسین (ع)، ج 1، قم: دارالحدیث.
مدرّس تبریزی، محمدعلی (1395) ریحانةالادب، ج 3، قم: مؤسسۀ امام صادق.
مطهری، مرتضی (1400) حماسۀ حسینی، ج 1، تهران: صدرا.
مقدّس اردبیلی، احمد (1383) حدیقةالشیعه، تصحیح صادق حسن‌زاده، ج 2، تهران: انصاریان.
ناتل خانلری، پرویز (1365) تاریخ زبان فارسی، ج 2، تهران: نو.
نراقی، احمد (1378) معراج‌السعادة، قم: هجرت.
نوروزی، حسن (1398) «مقایسۀ حماسه‌های ملّی ایران با حماسه‌های دینی»، به راهنمایی کرمعلی قدمیاری، پایان‌نامۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه.