تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

اندیشه‌های فلسفی و کلامی محمد بن علی بن حسن صوری در القصیدة الصّوریة و سنجش آن با مضامین آثار ناصرخسرو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
چکیده
محمد بن علی ‌بن حسن صوری، داعی و مبلّغِ هم‌عصر ناصرخسرو، در سدۀ پنجم هجری است که از شام برخاسته و همانند ناصرخسرو به مصر سفر کرده و در بازگشت به شام، به تبلیغ کیش اسماعیلی پرداخته است. صوری همانند برخی از متفکران و داعیان اسماعیلی، باورهای فلسفی و کلامی خود را در قالب قصیده‌ای بلند موسوم به القصیدة الصّوریة، در 933 بیت، شرح داده است. در مقالۀ حاضر، باورهای کلامی و فلسفی او مشتمل بر موضوعات و مباحثی چون توحید، امر و ابداع، عقل کلی، نفس کلی، حدود علوی، افلاک، عناصر اربعه، جماد، نبات، حیوان، انسان و جایگاه انبیا و امامان در تفکر اسماعیلی، از قصیدۀ مذکور استخراج شده و سپس با آرا و نظرات متفکر و داعی اسماعیلی مشهور معاصر وی، ناصرخسرو قبادیانی بلخی، که در آثار متعدد وی شرح داده شده، مقایسه گردیده است. مشابهت‌های بسیار و تفاوت‌های اندک میان اندیشه‌های حکمی و فلسفی در قصیدۀ صوری و آثار ناصرخسرو، گویای این است که چارچوب کلی و خطوط اصلی تفکر داعیان اسماعیلی در سدۀ پنجم هجری از دستگاه فاطمیان مصر سرچشمه گرفته، هرچند هر یک از آن دو متفکر، به اقتضای محیط و مخاطبان خویش، اصول تفکر اسماعیلی را به اجمال و تفصیل و با صورت‌ها و تعابیر مختلفی بیان کرده‌اند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Mohammad bin Ali bin Hasan Al-Sowari’s Philosophical and Theological Ideas in al-Qasida al-Sowariah and Comparing Them with Corresponding Themes in the Works of Naser Khosrow

نویسنده English

Maryam Kasai
PhD in Persian Language and Literature, Ilam University, Ilam, Iran
چکیده English

Mohammad bin Ali bin Hasan Al-Sowari is a missioner and preacher of the fifth century AH, contemporary with Naser Khosrow Qabadiani Balkhi, who rose from Shaam (old Syria) and similar to Naser Khosrow traveled to Egypt. After returning to Shaam, he started to promote Isma’ilism. Sowari followed in the footsteps of some Isma’ili thinkers and teachers and gave an account of his philosophical and theological beliefs in a long 933-versed Qasida (ode) titled al-Qasida al-Sowariah. In the present article, his theological and philosophical beliefs, which include topics and subjects such as monotheism, command and innovation, universal intellect, universal soul, Alavi limitations, planets, the four elements, inanimate objects, plants, animals, humans, and the place of prophets and imams in Isma’ilism, have been inferred from the stated ode and then compared with the views of his well-known contemporary Isma’ili thinker, Naser Khosrow, which are described in his numerous works. Although each of these two thinkers has expressed the principles of Isma’ilism in various forms and interpretations and with different degrees of elaboration and according to their specific environment and audience, the many similarities and small differences between the philosophical ideas in Sowari's ode and the works of Naser Khosrow indicate that the general framework and main lines of thinking of the Isma’ili preachers in the fifth century AH originated from the Egyptian Fatimid system.

کلیدواژه‌ها English

Muhammad bin Ali bin Hasan Sowari
Al-Qasida Al-Sowariah
Naser Khosrow
philosophical views
Isma’ili sect
Fatimids of Egypt
آموزگار، ژاله (1387)  زبان، فرهنگ، اسطوره، تهران: معین.
ابوفراس، شهاب‌الدین (1946م)  الأیضاح، تصحیح عارف تامر، بیروت:المطبعة الکاتولیکیة.
ابویعقوب السّجستانی، اسحاق بن أحمد (2011م) المقالید الملکوتیّه، حققّهُ و قدَّم لهُ اسماعیل قربان و حسین پوناوالا، تونس: دارالغرب الاسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1965م)  الینابیع، تقدیم و تحقیق مصطفی غالب، بیروت: المکتب التجاری لطباعه و التوزیع و النشر.
ابی‌حاتم رازی، احمد بن حمدان (1383)، کتاب الاصلاح، به اهتمام حسن مینوچهر و مهدی محقق، تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران و دانشگاه مک‌گیل.
افلاطون (1380) دورۀ آثار افلاطون، ترجمۀ محمدحسن لطفی، تهران: خوارزمی.
المؤید فی‌الدین، داعی‌الدعاه (1949) دیوان، تقدیم و تحقیق: محمد کامل حسین، قاهره: دارالکاتب المصری.
ایوانف، و. (1363) «ناصرخسرو و اسماعیلیان»، در مجموعۀ اسماعیلیان، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران: مولی.
بویس، مری (1386)، زردشتیان، باورها و آداب دینی آنها، ترجمۀ عسکر بهرامی، تهران: انتشارات ققنوس.
پوناوالا، اسماعیل. ک. (1390) «قاضی نعمان و فقه اسماعیلی»، در مجموعه مقالات تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه، تدوین فرهاد دفتری، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان روز.
حامدی، ابراهیم بن الحسین (1996)  کنزالولد، عنی بتحقیقه مصطفی غالب، بیروت: دارالأندلس.
حمیدالدین کرمانی، احمد بن عبدالله (1960) کتابُ الرّیاض، تحقیق و تقدیم عارف تامر، بیروت: دارالثقافه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1967) راحة‌العقل، تحقیق و تقدیم مصطفی غالب، بیروت: دارالأندلس.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1952) راحةالعقل، تصحیح محمد کامل حسین و مصطفی حلمی، القاهره: دارالفکر العربی.
خراسانی، شرف‌الدین (1374) «ابداع»، در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد7، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1350)، نخستین فیلسوفان یونان، تهران، کتاب‌های جیبی با همکاری فرانکلین.
دفتری، فرهاد (1386) تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان روز.
ــــــــــــــــــــ (1395) «ناصرخسرو»، در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، جلد 6، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ذبیحی، رحمان (1396) «جستجو در سرچشمه‌ها و تحلیل بن‌مایۀ درخت در آثار ناصرخسرو»، دوفصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی، س 25، ش 82، ص 113 تا 131.
رسائل اخوان‌الصفا (1305) به سرمایۀ نورالدین جیواخان، بمبئی: مکتبة نخبة‌الأخبار.
شهمردان بن ابی‌الخیر (1362) نزهت‌نامۀ علائی، تصحیح فرهنگ جهان‌پور، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
الصّوری، محمّد بن علیّ بن حسن (1955)، القصیدة الصّوریة: رسالة اسماعیلیة واحدة، تحقیق و تقدیم عارف تامر، دمشق:المعهدالفرنسی.
عمادی حائری، سید محمد (1388) «خوان‌الاخوان»، در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، جلد 3، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
غالب، مصطفی (1964)  اعلام اسماعیلیّه، بیروت: دارالیقظة العربیّه.
ـــــــــــــ . (1982م) مفاتیح‌المعرفه، بیروت: مؤسّسه عزالدّین.
ـــــــــــــ . (1965م)  تاریخ الدّعوة الإسماعیلیّه، بیروت: دارالأندلس.
عرب‌زاده، ناظر (1398) جهان اندیشۀ ناصرخسرو، نویسه‌گردانی خسرو ناظری، تهران: آروَن.
فلوطین (1389) دورۀ آثار، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.
قاضی نعمان، محمد بن منصور (1970) الأرجوزه المختاره، تحقیق و تعلیق: اسماعیل قربان و حسین پوناوالا، مونتریال: معهدُ الدراساتِ الإسماعیلیه.
کاپلستون، فردریک چارلز (1380)  تاریخ فلسفه. ج1، ترجمۀ سید جلال‌الدین مجتبوی، تهران: انتشارات سروش و علمی و فرهنگی.
کسائی، مریم، ذبیحی، رحمان و جهانی، محمدتقی (1401 الف) «بررسی و تحلیل اندیشه‌های جهانشناسانه در آثار ناصرخسرو»، متن‌شناسی ادب فارسی، س14، ش4، ص 55 ـ 70.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1401ب) «نقد و تحلیل مفهوم نفس در آثار ناصرخسرو»، تاریخ ادبیات. دورۀ 15. ش2، ص 63 ـ 83.
لیندبرگ، دیوید سی (1377) سرآغازهای علم در غرب، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران: علمی و فرهنگی.
مادلونگ، ویلفرد (1381) فرقه‌های اسلامی، ترجمۀ ابوالقاسم سرّی، تهران: اساطیر.
ناصرخسرو، ابومعین (1365) دیوان، تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران: دانشگاه تهران.
ـــــــــــــــــــــــــ  (1380) دیوان، به اهتمام سید نصرالله تقوی و با مقدمۀ سید حسن تقی‌زاده، تهران: معین.
ـــــــــــــــــــــــــ (1393)، زادالمسافر، شرح لغات و اصطلاحات: سید اسماعیل عمادی حائری، تصحیح و تحقیق: سید محمد عمادی حائری، تهران: میراث مکتوب و مؤسسۀ مطالعات اسماعیلی.
ــــــــــــــــــــــــ (1384) خوان‌الاخوان، تصحیح و تحشیۀ علی قویم، تهران: اساطیر.
ــــــــــــــــــــــــ (1363) جامع‌الحکمتین، تصحیح هانری کربن و محمد معین، تهران: طهوری.
ـــــــــــــــــــــــ (1380) گشایش و رهایش، تصحیح سعید نفیسی، تهران: اساطیر.
نالینو، کرلو آلفونسو (1349)  تاریخ نجوم اسلامی، ترجمۀ احمد آرام، تهران: کانون نشر و پژوهش‌های اسلامی.