تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

بررسی متن چاپی فرهنگ قانون ادب بر اساس 10 دستنویس کهن

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی گروه فرهنگ‌نویسی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
چکیده
قانون ادب، تألیف ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم تفلیسی، مفصّل‌ترین فرهنگ عربی به فارسی از قرن ششم هجری است. آثار تفلیسی از چندین منظر، به‌ویژه شناخت بهتر ویژگی‌های گویش‌های غرب ایران، حائز اهمیت است. از میان این آثار قانون ادب گنجینۀ ارزشمندی از لغات و ترکیبات فارسی کهن با ۶۰۰۰۰ مدخل عربی است. بنیاد فرهنگ ایران این فرهنگ را در سال ۱۳۵۰ در سه مجلّد، به کوشش و تصحیح زنده‌یاد غلامرضا طاهر، به چاپ رسانید. متأسفانه با درگذشت استاد غلامرضا طاهر تدوین و چاپ فهرست الفبایی مدخل‌های عربی و نمایۀ واژگان فارسی، و احتمالاً اصلاح و ویرایش مجدّد قانون ادب میسّر نشد. علاوه بر نبود فهرست‌های‌ لازم در متن چاپی که مراجعه به آن را دشوار کرده است، خوانش‌های نادرست، ضبط ناقص برخی لغات (به‌ویژه لغات نادر)، تغییر لغات و تلفّظ آن‌ها،‌ تغییر رسم‌الخط دست‌نویس‌ها،‌ ضبط نشدن حرکات برخی لغاتِ مشکول، ضبط نشدن تعدادی از لغات و معانی دست‌نویس فرهنگ نیز در این چاپ دیده می‌شود. پژوهش حاضر حاصل مقابلۀ متن چاپی قانون ادب با دست‌نویس اساس مصحّح و نُه دست‌نویس دیگر و مطابقت موارد اختلاف با فرهنگ‌های در دسترس است. برخی موارد همراه با توضیحات، شواهدی از آثار دیگر تفلیسی و متون نظم و نثر کهن و پیشنهادهای نگارنده ارائه گردیده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Examining the Printed Text of the Ghanun-e Adab Dictionary Based on 10 Ancient Manuscripts

نویسنده English

Masume Aminiyan
Faculty member, Department of Lexicography, Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

Ghanun-e Adab, written by Abulfazl Hubaish-e ben Ibrahim-e Teflisi‚ is the most detailed Arabic-to-Persian dictionary of the 6th century AH. Teflisi's works hold significant importance from various perspectives, especially to better understand the characteristics of the dialects spoken in western Iran. Among these works, Ghanun-e Adab is a valuable treasure of old Persian terms and combinations containing 60,000 Arabic entries. In 1350 SH, the Iran Culture Foundation published this dictionary In 3 volumes with the effort and correction of the late Golamreza Taher. Unfortunately, after death of the Professor Golamreza Taher‚ it was not possible to compile and print the alphabetical list of Arabic entries, the index of Persian words, and probably to revise and re-edit Ghanun-e Adab. In addition to the lack of necessary lists in the printed text, which has made it difficult to refer to it‚ incorrect readings, incomplete recording of some words (especially rare words), changing words and their pronunciation, changing the handwriting of the manuscripts, not recording the diacritical marks of some diacritic words, not recording several words and meanings of the dictionary manuscript can also be seen in this edition. The present research is the result of comparing the printed text of the Ghanun-e Adab with the corrector’s basis manuscript and nine other manuscripts and matching the differences with the available dictionaries. Some instances have been presented with explanations, evidences from other Teflisi works and classical verse and prose texts and the author's suggestions.

کلیدواژه‌ها English

Ghanun-e Adab
manuscripts
correct recording
dictionaries
قرآن مجید ) ۱۳۷۴) ترجمۀ عبدالمحمّد آیتی، تهران: انتشارات سروش.
آذرلی، غلامرضا (۱۳۸۷) فرهنگ واژگان گویش‌های ایران، تهران: نشر هَزار.
ابن درید، محمّد بن حسن (۱۹۸۷) جمهرةاللغة، به کوشش دکتور رمزی منیر بعلبکی، بیروت: دارالعلم للملایین.
ابن معروف گیلانی، محمّد بن عبدالخالق (۱۳۹۲)، فرهنگ کنزاللغات، به کوشش رضا علوی، تهران: مرتضوی.
ابن منظور، محمّد بن مکرم (۱۹۸۸) لسان‌العرب، به کوشش علی شیری، بیروت: دار احیاء التراث العرب.
احمدی، محمّدحسین (۱۳۹۱) «حُبَیشِ تِفلیسی»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۲۰، ص ۱۰۷ تا ۱۱۰.
ادیب کرمینى، على بن محمّد بن سعید (۱۳۸۵) تکملةالاصناف، به کوشش على رواقى با همکارى سیده زلیخا عظیمى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.
ادیب نطنزی، ابوعبداللّه حسین بن ابراهیم (۱۳۴۶) المرقاة، به کوشش سیّدجعفر سجّادی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ادیب نطنزی، ابوعبداللّه حسین بن ابراهیم (۱۳۸۴) دستوراللغة (کتاب الخلاص)، به کوشش اردلان جوان، مشهد: آستان قدس رضوی.
ازهری، محمّد بن احمد (۲۰۰۱) تهذیب‌اللغة، به کوشش محمّد عوض مرعب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
اسدی طوسی، ابومنصور علی بن احمد (۱۳۶۵) لغت فرس «لغت دری»، به کوشش فتح‌اللّه مجتبایی و علی‌اشرف صادقی، تهران: خوارزمی.
اسکندرنامه (۱۳۴۳) اسکندرنامه (روایت فارسى کالیستنس دروغین) [از مؤلّف نامعلوم]، به کوشش ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
افشار، ایرج (۱۳۳۶) «بیان‌الصناعات»، تهران: فرهنگ ایران‌زمین، ش ۵، از ص ۲۷۸ تا ۴۵۸.
امینیان، معصومه (۱۴۰۲) فهرست الفبایی لغات عربی قانون ادب، تهران: کتاب بهار.
بادی، ابوالفتح حمد بن احمد (۱۳۹۸) الملخص فی اللغة، به تصحیح غلامرضا دادخواه و عبّاس گودرزنیا، تهران: بنیاد موقوفات دکتر افشار با همکاری نشر سخن.
بدر شیروانى (۱۹۸۵) دیوان بدر شیروانى، به کوشش ابوالفضل هاشم اوغلى رحیموف، مسکو: ادارۀ انتشارات دانش، شعبۀ ادبیات خاور.
بلعمى، ابوعلى محمّد بن محمّد (۱۳۸۰) تاریخ‌نامۀ طبرى، به کوشش محمّد روشن، تهران: سروش.
بیغمى، محمّد بن شیخ احمد (۱۳۴۱) داراب‌نامه، به کوشش ذبیح‌اللّه صفا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
برهان، محمّدحسین بن خلف (۱۳۴۲) برهان قاطع، به اهتمام محمّد معین، تهران: انتشارات امیرکبیر.
پناهی، وجیهه (۱۳۹۱) ‌اصطلاحات پزشکی در فرهنگ‌نامه‌های کهن عربی پارسی، تهران: المعی.
تاج‌الأسامی (۱۳۶۷) تاج‌الأسامی (تهذیب الاسماء)، به تصحیح علی اوسط ابراهیمی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
تتوی، عبدالرشید ابن عبدالغفور حسینی مدنی (۱۳۳۷) فرهنگ رشیدی، به کوشش محمّد عبّاسی، تهران: کتابفروشی باران.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۱۳۳۶) بیان‌الصناعات، به کوشش ایرج افشار، تهران: فرهنگ ایران‌زمین، ش ۵، از ص ۲۹۸ تا ۴۵۸.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۱۳۹۰) بیان‌الطب، به تصحیح حسین رضوی برقعی، تهران: نشر نی.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۱۳۵۰) قانون ادب، به اهتمام غلامرضا طاهر، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۵۴۸ق) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۴۳۴، تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۷۶۱ق) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۶۶۵،‌ ترکیه: کتابخانۀ سلیمانیه.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (قرن ۸) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۹۰۵۸، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۹۰۹ق) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۳۰۲، ترکیه: کتابخانۀ سلیمانیه.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۹۱۲ق) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۱۱۴۷،‌ ترکیه: کتابخانۀ سلیمانیه.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۹۱۲ق) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۷۸۷۰، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۹۱۸ق) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۱۴۱۶، ترکیه: کتابخانۀ سلیمانیه.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۹۳۷ق) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۱۱۴۸، ترکیه: کتابخانۀ سلیمانیه.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (بی‌تا) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش ۵۶۰۸، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (بی‌تا) قانون ادب، نسخۀ خطّی ش۳۱۱۰،‌ آلمان: کتابخانۀ دولتی برلین.
تفلیسی، ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم (۱۳۹۴) کامل‌التعبیر، به تصحیح مصطفی کمیلی، تهران:‌مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
ثعالبی، عبدالملک بن محمّد (۱۴۱۴) فقه‌‌اللغة، به تصحیح جمال طالبه، بیروت: دارالکتب العلمیة.
جرجانی، اسماعیل بن حسن (۱۳۶۹) خفی علائی (خفّ علائی یا الخفیة العلائیة)، به کوشش علی‌اکبر ولایتی و محمود نجم‌آبادی، تهران: اطلاعات.
جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۹۸۴) الصحاح (تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة)، به کوشش احمد عبدالغفور عطّار، بیروت: دارالعلم للملایین.
حسن‌دوست، محمد (۱۳۹۳) فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی،‌ تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حمیری، نشوان بن سعید (۱۹۹۹) شمس‌العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، به کوشش حسین بن عبداللّه العمری و همکاران، دمشق: دارالفکر.
دادگان،‌ پیکرۀ جامع فرهنگستان، https://dadegan.apll.ir/
دهار، قاضی‌خان بدر محمّد (۱۳۴۹) دستورالاخوان، به کوشش سعید نجفى اسداللهى، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
دهخدا، علی اکبر (1377) لغت‌نامۀ دهخدا، تهران: مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا.
دیباج‌الاسماء (۱۳۹۷) به کوشش علی‌اصغر اسکندری، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس.
رازی، ابوالفتوح حسین بن علی (۱۳۶۵) روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن، به کوشش محمّدجعفر یاحقی و محمّدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
رضوی برقعی، حسین (۱۳۹۰) «مقدمۀ بیان‌الطب»، تهران: نشر نی.
رواقی، علی (۱۳۸۱) ذیل فرهنگ‌های فارسی، با همکاری مریم میرشمسی، تهران: هرمس.
زنجی سجزی، محمود بن عمر (۱۳۶۴) مهذّب‌الاسماء (فی مرتّب الحروف و الاشیاء)، به تصحیح محمّدحسین مصطفوی. تهران: علمی و فرهنگی.
زمخشری، محمود بن عمر (۱۳۸۶) مقدمةالادب، به کوشش مهدی محقّق، تهران: مؤسسۀ مطالعات دانشگاه تهران، دانشگاه مک گیل.
زوزنی، قاضی ابوعبداللّه حسین بن احمد (۱۳۷۴) کتاب المصادر، به کوشش تقی بینش، تهران: نشر البرز.
شرتونی، سعید (۱۳۷۴) أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، تهران: دارالأسوة للطباعة و النشر.
شمس تبریزى، شمس‌الدین محمّد (۱۳۶۹) مقالات شمس تبریزى، به کوشش محمّدعلى موحّد، تهران: خوارزمى
صاحب بن عباد، اسماعیل (۱۹۹۴) المحیط فی‌اللغة، به تحقیق شیخ محمّدحسن آل یاسین، بیروت: عالم‌الکتب.
صادقی، علی اشرف (۱۳۸۰) «لغات فارسی کفایةالطب حبیش تفلیسی به همراه بررسی تقویم‌الادویۀ او»، تهران: نامۀ فرهنگستان، ش17، از ص 13 تا 29.
طبری،‌ محمّد بن جریر (۱۳۵۶) ترجمۀ تفسیر طبری، به تصحیح و اهتمام حبیب یغمائی، تهران: توس.
طوسی، ابی‌جعفر محمد بن حسن بن علی طوسی (۱۳۴۳)، النهایة فی المجرد الفقه و الفتاوی با ترجمۀ فارسی آن، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران.
غزالى طوسى، ابوحامد امام محمّد (۱۳۶۱) کیمیاى سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، تهران:انتشارات علمى و فرهنگى.
فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹) العین، به تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم: دارالهجرة.
فیروزآبادی، محمّد بن یعقوب (۱۹۹۵) القاموس المحیط، بیروت: دار الکتب العلمیة.
قاسملو، فرید (۱۳۸۴) «حُبَیشِ تفلیسی»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج2، ص ۶8۶ تا ۶87.
قاسمی، مسعود (۱۳۹۶) «ویژگی‌های لغوی و زبانی کهن‌ترین دست‌نویس فرهنگ البُلغة المترجَم»، تهران: گزارش میراث، ضمیمۀ ش۸۰و۸۱.
قاموس نور،‌ فرهنگ واژگان نور، https://qamus.inoor.ir/
کردى نیشابورى، ادیب یعقوب (۱۳۵۵) کتاب البلغه، به کوشش مجتبى مینوى و فیروز حریرچى، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
کوفى، على بن حامد (۱۳۸۴) فتح‌نامۀ سند، به کوشش عمر بن محمّد داوود پوته، تهران: اساطیر.
کیا، صادق (۱۳۹۰) واژه‌نامۀ شصت و هفت گویش ایرانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
لسان‌التّنزیل (۱۳۴۴) تنبه کوشش مهدى محقّق، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
لویکى، فضل‌اللّه عمید (۱۹۸۵) دیوان عمید، به کوشش نذیر احمد، لاهور: ناظم مجلس ترّقى ادب.
مراغی، عبدالهادی بن محمّد (۱۳۸۸)، منافع حیوان، به کوشش محمّد روشن، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
مرتضی زبیدی، محمّد بن محمّد (۱۹۹۴) تاج العروس من جواهر القاموس، به تصحیح علی شیری، بیروت: دارلفکر.
مصادراللغة (۱۳۷۷) فرهنگ مصادراللغة، به‌ کوشش عزیزاللّه جوینی، تهران: دانشگاه تهران.
مقری بیهقی، ابوجعفر احمد بن علی بن محمّد (۱۳۷۵) تاج‌المصادر، به کوشش هادی عالم‌زاده، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (۱۳۸۲) کشف الاسرار و عدة الابرار، به اهتمام علی‌اصغر حکمت، تهران: مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر.
میدانی، ابوالفتح احمد بن محمّد میدانی (۱۳۴۵) السّامی فی الاسامی (نسخۀ عکسی)، به کوشش جعفر شهیدی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
میدانی، ابوسعد سعید بن احمد میدانی (۱۳۷۷) الاسمی فی الاسماء، به تصحیح جعفرعلی امیدی نجف‌آبادی، تهران: اسوه.
ناظم‌الاطباء، علی‌اکبر نفیسی (۱۳۵۵) فرهنگ نفیسی (ناظم‌الاطباء)، تهران: کتابفروشی خیام.
نصری، گلپر (۱۳۹۶) «آن‌که پاکیزه رَوَد گر بنشیند خاموش ...» (نظری بر زندگی غلامرضا طاهر و گذری بر تصحیح قانون ادب)، اصفهان: دریچه، ش ۴۴، ص ۸۹ تا ۱۱۰.
نصری، گلپر و هانیه دهقانی محمّدآبادی (۱۴۰۲) «اندر اوصاف فرهنگ کهنِ قانون ادب و تصحیح آن»، تهران: آینۀ میراث،‌ ش ۷۲، ص ۳۵ تا ۶۵.
نصیرالدین طوسى، محمّد بن محمّد (۱۳۴۸) تنسوخ‌نامۀ ایلخانى، به کوشش محمّدتقى مدرّس رضوى، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
نظامى گنجوى، الیاس بن یوسف (۱۳۶۸) شرف‌نامه، به کوشش بهروز ثروتیان، تهران: توس.