تاریخ ادبیات

تاریخ ادبیات

معرفی ابیات نویافته در دستنویس رسائل‌العشاق و وسائل‌المشتاق

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختهٔ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
دست‌نویس (نسخۀ خطی) رسائل‌العشاق و وسائل‌المشتاق اثر «سیفی نیشابوری» از متون نثر قرن ششم هجری قمری و قدیمی‌ترین متن برجای مانده در موضوع نامه‌نگاری عاشقانه به زبان فارسی است. این دست‌نویس تک‌نسخه‌ای به دلیل تعداد زیاد اشعاری که در خلال متن آن آمده و نیز کهن بودن آن (مکتوب در 685 هـ.ق) منبع ارزشمندی برای تحقیق، مأخذیابی و حتی تصحیح اشعار فارسی تا قرن هفتم به شمار می‌آید. در این دست‌نویس حدود 1500 بیت از گویندگان به فارسی و عربی، و در قالب‌های شعری مختلف ثبت است اما از قالب رباعی بیش از دیگر قوالب شعری استفاده شده. مؤلف رسائل‌العشاق در نیمۀ نخست این کتاب نام گویندۀ اغلب ابیات را یادآور شده اما در نیمۀ دوم کتاب به‌ندرت از گویندگان اشعار نامی به میان آمده و دلیل آن مشخص نیست. در این میان 203 بیت نویافته در این دست‌نویس یافت شد. از این جمله 27 بیت آن در دیگر مقاله‌ها معرفی شده‌اند و 176 بیت باقی‌مانده نیز در مقالۀ حاضر معرفی شده‌اند. همچنین به چند بیت بی‌نام در متون نثر که در این دست‌نویس با نام گوینده آمده‌اند اشاره شده‌ است. ضمن این تحقیق خَلط «فخری» با «فرّخی» در رسائل‌العشاق نیز عنوان و بررسی شده است. همچنین بخش‌هایی از چند مقالۀ علمی‌پژوهشی راجع به دست‌نویس رسائل‌ا‌لعشاق در این تحقیق اصلاح و تکمیل شده ‌است که در پیشینۀ پژوهش از آن‌ها یاد می‌شود. از یافته‌های دیگر این پژوهش، معرفی چند لُغتِ فوت‌شده در فرهنگ‌های فارسی است و ابیاتی که این لغات را در بر دارند، شاهدمثال‌های خوبی برای ارائه و افزودن آن‌ها به فرهنگ‌هاست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Introducing Newly Found Couplets in the Manuscript of Rasael al-Oshaq va Vasael al-Moshtaq

نویسنده English

Ali Ashayeri
MA in Persian Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

The manuscript of Rasael al-Oshaq va Vasael al-Moshtaq by Seyfi-e-Neyshaburi is a prose text of the 6th century A.H. and the oldest surviving text containing love letters in Persian. This single-copy manuscript is considered a valuable source for research, reference, and even editing of Persian poems up to the 7th century A.H. In the manuscript, there are about 1500 couplets written by poets in Arabic and sometimes Persian in different poetic forms, although the quatrain is the most usual form. In the first half of this manuscript, the author of Rasael al-Oshaq mentions the names of the poets of most of the couplets, but in the second half of the book, the names of the poets are rarely mentioned and this is without a clear reason. Among the couplets, 203 new ones were found in this manuscript. Among these 203 couplets, 27 have been introduced in other essays and the remaining 176 couplets are introduced in this article. In addition, some anonymous couplets in prose texts that are mentioned with the names of their poets are introduced in this article. Moreover, the confusion between “Faxri” and “Farroxi” in the manuscript of Rasael al-Oshaq has been mentioned and analyzed. Also, some parts of the research articles on this manuscript, which are mentioned in the research background section, have been revised and improved in this research. Another achievement of this research is introducing some dead words to Persian dictionaries. The couplets that contain these words are sufficient reason for adding them to dictionaries.

کلیدواژه‌ها English

Rasael al-Oshaq va Vasael al-Moshtaq
newly found poems
dead words
poem editing
manuscript editing
انوری، حسن (1381) فرهنگ بزرگ سخن، 8 ج، تهران: سخن.     
انوری، علی بن احمد (1337-1340)، دیوان، به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، 2 ج، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
انوری، علی بن احمد (1364) دیوان، به کوشش سعید نفیسی، تهران: سکه ـ پیروز. 
اوحدالدین کرمانی، حامد (1366) دیوان رباعیات اوحدالدین کرمانی، به کوشش احمد ابومحبوب، با مقدمه‌ای از محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: سروش.
بشری، جواد (1398) «برخی ابیات فارسی از سدۀ چهارم و اوایل سدۀ پنجم هجری در چند مأخذ کهن»، کهن‌نامۀ ادب پارسی، س10، ش1، ص 123تا146.
جهانبخش، جویا (1399) «فردوسی در رسائل‌العشاق»، آینۀ پژوهش، س31، ش3، ص 253تا265.
دهخدا، علی‌اکبر و همکاران (1377) لغت‌نامه، 16 ج، تهران: دانشگاه تهران. 
ذبیحی، رحمان (1398) «اشعار نویافته از انوری»، نامۀ فرهنگستان، دورۀ هفدهم، شمارۀ سوم (پیاپی 67)، ص تا108.  
ربیعی، سمیه (1391) «سیفی نیشابوری» دانشنامۀ زبان و ادبیات فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، ج 4، 75و76، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
رضایی، احترام و سکینه غلام‌پور دهکی (1401) «معرفی رسائل‌العشاق و بررسی شیوۀ سیفی نیشابوری در آداب کتابت و انشای نامه‌های عاشقانۀ فارسی در سدۀ ششم هجری»، متن‌شناسی ادب فارسی، س 14، ش3 (پیاپی 55)، ص 99تا117.
سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدودبن آدم (1348) مثنوی‌های حکیم سنایی، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدودبن آدم (1356) کلیات اشعار حکیم سنایی غزنوی، چاپ عکسی از روی نسخۀ کهن‌سال قرن ششم، به کوشش علی‌اصغر بشیر، کابل: بیهقی.
سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدودبن آدم (تاریخ مقدمه: 1329) حدیقة‌الحقیقة و شریعة‌الطریقة، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، ج 1، تهران: چاپخانۀ سپهر.
سنایی غزنوی، مجدودبن آدم (1397) حدیقة‌الحقیقة، تصحیح محمدجعفر یاحقی و سید مهدی زرقانی، ج 1، تهران: سخن.
سیفی نیشابوری، مسعود بن احمد (685) رسائل‌العشاق و وسائل‌المشتاق، نسخۀ خطی، کتابخانۀ اَلمالی ترکیه، ش 3005 ، به خط حمید السمرقندی، 193 برگ.
سیفی نیشابوری، مسعود ‌بن احمد (1399) رسائل‌العشاق و وسائل المشتاق، نسخه‌برگردان به کوشش جواد بشری، تهران: محمود افشار با همکاری سخن.
شروانی، جمال خلیل (1375) نزهةالمجالس، به تصحیح و تحقیق محمدامین ریاحی، تهران: علمی.
شریفی صحی، محسن و مهدخت پورخالقی چترودی (1391) «اشعار نویافته از انوری در نسخه‌ای کهن»، جستارهای ادبی (ادبیات و علوم انسانی سابق) س45، ش 179، ص 19-43.
شِکَری، همایون (1401) «شعرهایی نویافته از امیر معزّی»، شعرپژوهی دانشگاه شیراز، س14، ش اول، پیاپی 51، ص 341-354.
شِکَری، همایون (1399) «رفع چند سوءتفاهم دربارۀ سیفی نیشابوری»، گزارش میراث، د 3، س 5، ش 1و2، ص 136تا140.
صفا، ذبیح‌اللّه (1369) تاریخ ادبیات در ایران، ج 2، تهران: فردوس. 
صفری آق‌قلعه، علی (1395) اشعار فارسی پراکنده در متون، 2 ج، تهران: محمود افشار با همکاری سخن.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1341) دو رساله در اخلاق: 1ـ مکارم اخلاق از رضی‌الدین نیشابوری 2ـ گشایش‌نامه منسوب به خواجه نصیرالدین طوسی، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران.
عبدالعزیز کاشی (سدۀ 8 هـ.ق) روضةالناظر و نزهةالخاطر، نسخۀ خطی، کتابخانۀ دانشگاه استانبول، ش Univ.F.766 ، 304 برگ؛ کتابخانۀ دانشگاه تهران، فیلم ش 247.
عشایری، علی (1402) «مأخذیابی و تصحیح اشعار رسائل‌العشاق و وسائل‌المشتاق»، به راهنمایی وحید عیدگاه طرقبهی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
علی‌حوری، محبوبه و محمدجعفر یاحقّی (1389) «ابیات نویافتۀ منسوب به سنایی»، جستارهای ادبی (ادبیات و علوم انسانی سابق) س43، ش3، ش 170، ص 1تا26.
عمادی شهریاری (1381) دیوان، تصحیح ذبیح‌اللّه حبیبی‌نژاد، تهران: طلایه.
عمعق بخاری (1339) دیوان، تصحیح و جمع‌آوری سعید نفیسی، تهران: کتابفروشی فروغی.
عوفی، محمد (1335) لباب‌الالباب، با تصحیحات جدید و حواشی و تعلیقات کامل سعید نفیسی، تهران: ابن سینا ـ علمی.
عین‌القضات همدانی (1362) نامه‌های عین‌القضات همدانی، به اهتمام علی‌نقی منزوی و عفیف عُسَیران، 3 ج، تهران: کتابفروشی منوچهری و کتابفروشی زوار.
فرخی سیستانی (1349) دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: زوّار. 
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، 8 ج، (همکاران جلدهای 6 و 7 به ترتیب محمود امیدسالار و ابوالفضل خطیبی)، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
قزوینی، محمد (1363) بیست‌مقالۀ قزوینی، به کوشش عباس اقبال و ابراهیم پورداود، تهران: دنیای کتاب. 
گرگانی، فخرالدین اسعد (1349) ویس و رامین، تصحیح ماگالی تودوا ـ الکساندر گواخاریا، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
گنجوی، مهستی (1985) رباعیات مهستی گنجوی، ترتیب‌دهنده و مقدمه رفائیل حسینوف، زیر نظر محمد آقا سلطان‌زاده، باکو: یازیچی
لازار، ژیلبر (1361) اشعار پراکندۀ قدیمی‌ترین شعرای فارسی‌زبان، تهران: انجمن ایران‌شناسی فرانسه. 
لامعی گرگانی (2535) دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: اشرفی.
مدبری، محمود (1370) شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان، تهران: پانوس.
معزّی نیشابوری، محمد بن عبدالملک (1318) دیوان، به سعی و اهتمام عباس اقبال، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
منصور، محمد و اسماعیل شموشکی (1394) «ابیاتی نویافته از لامعی گرگانی»، ادب فارسی، س5، ش2 (پیاپی 16)، ص 39تا56.
موحدی، مسعود (1399) «تصحیح انتقادی غزلیات انوری ابیوردی بر اساس کهن‌ترین نسخ تا پایان قرن نهم»، به راهنمایی علیرضا امامی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی (1336-1342) کلیات شمس یا دیوان کبیر، با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزمان فروزان‌فر، 8 ج، تهران: دانشگاه تهران.
نظامی عروضی، احمد بن عمر (1396) چهارمقاله، تصحیح و تحشیۀ علامه محمد قزوینی، با مقدمۀ عبدالکریم جربزه‌دار، تهران: اساطیر.
نورایی، الیاس و سهیل یاری گل‌درّه (1394) «تحقیق در اشعار پراکندۀ ابوالمعالی نحاس رازی»، آینۀ میراث، د 13، ش 56، ص 313-328.
هزار حکایت صوفیان  (1389) تصحیح حامد خاتمی‌پور، ج 1، تهران: سخن.
یاری گل‌درّه، سهیل و طاهره چهری (1392) «بررسی اشعار نویافتۀ عمادی»، متن‌شناسی ادب فارسی، دورۀ جدید، ش 3 (پیاپی 19) ص 111تا124.