دوره 8, شماره 1

بهار و تابستان 1395

فهرست مطالب

چکیده

  جانور­شناسی (علم­الحَیَوان) یکی از شاخه­های دانش است که از روزگارانِ کهن (دستِ کم از یونانِ باستان) موردِ توجه بوده است. در فرهنگِ اسلامی نیز پس از تأسیسِ بیت­الحکمه و شکل­گیریِ نهضتِ ترجمه و برگردانِ متون از زبان­هایِ یونانی و سریانی و سانسکریت به عربی، رساله­های متعدّدی در این باب نگاشته شده است. از جملة این آثار کتاب­الحَیَوان اثرِ جاحظ و حَیاةُالحَیَوانِ­الکُبری تألیفِ دمیری است. در این جستار پس از مروری کوتاه بر پیشینة نگارشِ  کتبِ جانور­شناسی در حوزة اسلامی­-­ایرانی،  نسخة منافع­حَیَوان نگاشتة عبد­الهادیِ مراغی (قرن هفتم) معرفی شده است. در ادامه با مراجعه به متونِ مرتبط با این حوزه ده­ها واژه و عبارتِ ناتمامی را که مصحّحِ محترم به سببِ رنگ­باختگیِ مرکّبِ نسخه، با امانت­داریِ تمام نشان داده­، اصلاح و تکمیل شده است؛ هم­چنین است مواردی که مصحّح تردیدِ خود را از اصالت یا صحّتِ عبارات با علامت پرسش ابراز داشته است. نکاتِ تازه­ای نیز دربابِ «دُلفین» («غریق­رهان» در برخی متونِ کهن) و «کبوترِ بنا» ( وَرَشان یا کبوتری دشتی) ارائه شده است. گفتنی است، بیش از هر کسی مصحح محترم شایستگی تصحیح مجدّد متن را دارا است.

احمدرضا بهرام پور عمران
PDF
5-18

بنیاد­های فکری و ساختار ذهنی هر ملت و جامعه­ای در آثار ادبی و هنری درخشانِ آن بازتاب می­یابد. شاهنامه فردوسی با مجموعه ای عظیم از یادگارهای کهن، نمونه ای حماسی از محتویات و نمودهای ناخودآگاه جمعیِ قوم ایرانی است. طغیان در برابر ستم (قیام کاوه آهنگر در برابر ضحاک: داستان فریدون) حفظ آبرو، زیر بارِ زور نرفتن (داستان رستم و اسفندیار) نکوهش تهمت و اثبات پاکی و بی­گناهی(داستان سیاوش) باور به نیروی ایزدی و آسمانی(فر یا فره ایزدی، سیمرغ و ...) گسستن این نیرو در اثر ناسپاسی(جمشید و اسفندیار) راز و نیاز همراه با مناسک آیینی (رستم پیش از کارزار یا پس از آن، گذر از آب: داستان کیخسرو) و ...  از نمونه­های نهفته در ناخودآگاه قوم ایرانی و سرچشمه گرفته از کهن الگوها هستد که او را در کسب انرژی از آغاز آفرینش(زمان مقدس)، نیروی پایان ناپذیر یاری می رساند. مفاهیم نهفته در نهاد آدمی می تواند او را در پیوند با سرچشمه آفرینش نگه دارد، در سلامت  روانی، تعالی  و سامان اجتماعی مفید و مؤثر واقع گردد. این مقاله با بررسی بعضی شخصیت­های اسطوره­ای و مفاهیم کهن الگویی درصدد آن است تا نشان دهد ارتباط با زمان مقدس و ازلی، از رهگذر کلید فهم فرهنگ­ها یعنی اساطیر می تواند ساختار ذهنی سالم و نیرمندی را در جامعه ایجادکند. 

منصور پیرانی
PDF
19-49
رسالة «اندیشة دور و دراز» نگاشتة محمدعلی فروغی در سال 1306 ازجهاتی چند  روایتی است نوآیین و تامل برانگیز؛ اما به گونه ای سزاوار، شناخته و بررسی نشده است. این نوشتار کوششی است برای نشان دادن جایگاه و اهمیت این اثر در تاریخ ادب معاصر. اندیشة دور و دراز روایتی پیش گویانه است و گمان هایی را دربارة رویدادهای هنوز نیامده، برپایة دانسته های علمی می پرورد. رساله پس از پیش بینی ترقیات فن آورانة عصر جدید، بر نظریة مناقشه آفرین تکامل انواع دست می نهد و به یاری این نظریة گذشته نگر، افقی رو به آینده می گشاید و سرانجام پویة درازآهنگ زیست شناختی نوع بشر را به ترقی اخلاقی و تعالی تربیتی اش پیوند می دهد.
حمیدرضا توکلی
PDF
51-84

چکیده

پیوندهای فرهنگی- تاریخی ایران و گرجستان پیش از پادشاهی هخامنشیان آغازشده است .بخشی از آثار حماسی و اسطوره‌ای ایرانی پیش از اسلام وارد فرهنگ گرجی شد. از قرن 12 میلادی نیز شماری از آثار ادبیات فارسی دری ازجمله شاهنامه و ویس و رامین به زبان گرجی برگردانده شد .هرچند جز ترجمه ویس و رامین و پاره‌ای بخش‌های شاهنامه چیزی به دوره حاضر نرسیده است. در فاصله قرن‌های 15 تا 18 شماری از شاهکارهای ادب فارسی- عمدتاً متون روایی و حماسی - به گرجی برگردانده شد. بعدها طی قرن بیستم برخی دیگر از آثار برجسته ادبی فارسی همچون آثار مولوی، سعدی، حافظ و خیام به گرجی ترجمه شد. آنچه حائز اهمیت است تأثیر شگرفی است که آثار ادبی فارسی در شکل‌گیری و ایجاد ادبیات گرجی داشته‌‌اند .این تأثیرگذاری  هم در فرم هم در محتوا در شاهکارهای ادب گرجی به‌خصوص پلنگینه‌پوش شوتا روستاولی به‌خوبی نمایان است.  این مقاله در پی آن است تا ضمن تبیین پیشینه ادب فارسی در گرجستان  ، سیر ترجمه آثار فارسی به زبان گرجی را بررسی کرده ، پس ازمعرفی برخی از  مهم ترین ترجمه‌ها تأثیر آنها را در  ادبیات گرجی آشکار نماید.

سید محسن حسینی
PDF
85-110

انس رابرت یاوس نظریّهپرداز آلمانی معتقد بود که تاریخِ یک شاهکار ادبی تنها تاریخ خلق آن نیست، بلکه بخش مهمّی از تاریخِ حیات آن متن وابسته به درجۀ مقبولیّت آن در سالهاي پس از آفرینش آن است. بیشک نگریستن از این منظر به شاهکارهاي ادب فارسی، میتواند فصلی تازه را در مطالعات تاریخ ادبیّات ایران باز نموده و منجر به پدید آمدن نسلی خواندتیتر از کتابهاي تاریخ ادبیّات در ایران گردد. در جستار حاضر و با بهرهگیري از همین دیدگاه، بخشی از تاریخ شاهنامه در دهۀ نخست پس از پیروزي انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است. در این تحقیق نشان خواهیم داد چگونه شاهنامه که متنی پر اهمیّت و بازتابندة سیاست ناسیونالیسم باستانگرا در عصر پهلوي بود، با پیروزي انقلاب اسلامی براي مدّتی جایگاه خود را از دست داد و مورد بیتوجّهی قرار گرفت و چگونه پس از ده سال این متن ادبی به این دلیل که توانست آیینۀ بازتابندة ایدئولوژي حاکم بر ایران اسلامیِ پس از انقلاب باشد، مجدّداً مورد توجّه قرار گرفت. نیز خواهیم گفت که چگونه برپایی گنگرة جهانی شاهنامه در سال 1369 و نامگذاري آن سال به نام سال فردوسی از سوي یونسکو، نویدگر آغاز دورهاي جدید در تاریخ حیات این شاهکار ادبی در دوران معاصر شد.

نغمه دادور, محمد جعفر یاحقی
111-134
با گذشت نزدیک به یک قرن از آغاز تصحیح انتقادی متون کهن در ایران و کوشش محقّقان در نشر آثار ادب فارسی، هنوز کثیری از متون گذشته تصحیح و منتشر نشده است. تصحیح انتقادی و عرضۀ این متون علاوه بر ارزش مستقل، زمینه را برای پژوهش های دیگر فراهم می کند. از جملۀ این متون دیوان میرمعزّالدّین محمّد مشهدی(م: 1101) متخلّص به فطرت، معزّ و موسوی، شاعر برجستۀ سبک هندی در نیمۀ دوم سدۀ یازدهم هجری است که علیرغم پایۀ بلند و شهرت گوینده در روزگار خویش و ذکر سرگذشت و سوانح زندگی او در منابع متعدّد، تاکنون تصحیح نشده و به رغم پاره ای تلاش ها، دربارۀ زندگی وی نیز پژوهش اطمینان بخشی انجام نگرفته است. زادگاه فطرت مشهد است. او پس از سفر در برخی مناطق ایران، از جمله مسافرت به اصفهان و معاشرت با صائب، با سرمایۀ قابل توجّهی از علوم روزگار راهی هندوستان شده است و در آنجا با اورنگزیب، پادشاه هند، خویشاوندی یافته و به مقامات بالای سیاسی رسیده است. علاوه بر جایگاه سیاسی، نقش وی در ترتیب محافل ادبی و رواج زبان و ادب فارسی در هند، ستودنی است. از فطرت دیوان اشعار، سفینه و چند اثر دیگر باقی مانده است. دیوان وی از آثار ارزشمند سبک هندی است که با وجود باقی ماندن چندین دستنویس معتبر از آن، تاکنون تصحیح و چاپ نشده است. موضوع پژوهش حاضر تحقیق در زندگی و سبک سخن فطرت مشهدی، معرّفی نسخه ها و بیان ضرورت تصحیح انتقادی دیوان اوست.
رحمان ذبیحی, رحیم هادی انداب جدید
PDF
135-157

نهضت مشروطه، با ایجاد تغییرات اساسی در ساختار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران، ادبیات دورۀ قاجار را متحول ساخت. عواملی چون ارتباط با دنیای غرب، سفرنامه­ها، تأسیس مدارس جدید، ترجمۀ آثار غربی، مطبوعات و..... زمینه­های تجدد طلبی ایرانیان را فراهم کرد و این تجدد خواهی در نظم و نثر دورۀ مشروطه به لحاظ زبانی، ادبی و محتوایی تأثیر گذاشت. این مقاله می­کوشد تا به شیوه­ای علمی، اشعار فرخی را به عنوان یکی از برجسته­ترین شاعران دورۀ مشروطه در سه سطح زبانی، ادبی و فکری بررسی و تحلیل کند و ویژگی­های سبک شاعر را با شواهد لازم نشان دهد و عقاید سیاسی و اجتماعی و دینی او را بر پایۀ گزارش­هایی از اشعارش دریابد و رابطۀ اوضاع سیاسی و اجتماعی دورۀ مشروطه را با تحولات ادبی، زبانی و فکری شاعر معلوم نماید. در تحلیل محتوا و دستیابی به اندیشۀ شاعر کل اشعار و در بررسی زبانی و ادبی پنجاه درصد از اشعار به صورت پراکنده از بخش­های مختلف دیوان انتخاب شده است. در پایان برای نشان دادن دقیق­تر ویژگی­های زبانی و ادبی نمودارهایی ترسیم شده است.

 

عبدالله حسن زاده میرعلی, سیده زهره نصیری سلوش
PDF
159-181

ادبیات غنی ایرانی تاریخی چند هزارساله را در پیشینة خود دارد که بی‌تردید نیاز است بخش‌های مختلف آن به تفکیک مورد بررسی قرار گیرند و تاریخ آن‌ها تدوین گردد. یکی از مهم‌ترین اما مغفول‌ترین این بخش‌ها تاریخ ادبیات گویشی ایران پس از اسلام است. در مقاله حاضر سعی می‌کنیم نشان دهیم چه تعداد کتاب‌های مستقل و چه مقدار داده‌های گویشی در میان اسناد کهن به صورت پراکنده موجود است. به علت پراکندگی و عدم انسجام نیاز است که این داده‌ها با طرحی سامانمند و منظم گردآوری شوند. این گام اول برای طرح تدوین تاریخ ادبیات گویشی ایران است. در این مقاله تلاش می‌کنیم با جمع‌آوری و سامانمندی این داده‌ها طرحی کلی از منابعی که به نوعی حاوی داده‌هایی از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی کهن هستند به دست دهیم که مقدمه‌ایست بر طرح تدوین تاریخ ادبیات گویشی. با این هدف منابع این حوزه را به دو دسته تقسیم نموده ایم: 1. منابعی که حاوی متون گویشی هستند که به دو دستة کلی قابل تقسیم اند: الف. آثار بازمانده از اقلیت‌های مسلمان شامل گویش گورانی (فرقه اهل حق (یارسان)) و گویش استرآبادی (فرقه حروفیه). ب. اشعار، منظومه‌ها و قطعات صرفاً ادبی گویشی. 2. منابعی که حاوی لغات گویشی هستند و بنابراین در زمره «گونه»‌های زبان فارسی قرار دارند. این دسته از متون بر اساس خط آن‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: الف. آثار به خط غیر عربی شامل متون فارسی- عبری، متون فارسی- سُريانى و متون فارسی- مانوى. ب. آثار به خط عربی.


حامد نوروزی, غلامحسین غلامحسین زاده
PDF
183-214