دوره 5, شماره 1

بهار 1392

فهرست مطالب

علوم انسانی

موسي از شخصيت‌هاي کتاب مقدّس، قرآن و کتاب‌هاي تاريخي، بويژه تاريخ طبري است. در نظر پيروان اديان سامي (شامل يهوديّت و مسيحيت و اسلام) وي از پيامبران بزرگ است و مطابق روايات سنّتي اين دين‌ها، قوم بني اسرائيل را از مصر بيرون برد. در روايات سنّتي، تبار وي چنين است: موسي پسر عمران پسر يصهر پسر قاهت پسر لاوي پسر يعقوب پسر اسحاق پسر ابراهيم. مادرش يوکابد دختر لاوي و خواهرش مريم ياغي بود. برادر بزرگ او هارون يا اَرون نام داشت. بنا به روايت تورات و قرآن، همچنين تاريخ طبري، مادر موسي او را در سبدي گذاشته، به رود نيل سپرد و همسر فرعون آسيه او را از آب گرفت. آسيه، فرعون را راضي كرد كه موسي را به فرزندي بپذيرند و موسي در دربار فرعون رشد يافت. موسي به جرم كشتن يك قبطي تحت تعقيب قرار گرفت و به مدين رفت. در آنجا هشت سال به كاهن مدين كه بنا به روايت مسلمانان، شعيب، نام داشت، خدمت كرد. آن گاه با صپوراه دختر شعيب ازدواج كرد. بنا به اعتقاد يهوديان، مسيحيان و مسلمانان، در بازگشت از مدين، به موسي از سوي يهوه وحي شد و او به پيامبري بني اسرائيل برگزيده شد. اين مقاله با بررسي ويژگي‌ها و جايگاه حضرت موسي در تاريخ طبري بر آن است تا بتواند با شناخت بهتر از وي به اهميت حضور او در تاريخ و جايگاهش در بين پيامبران بپردازد.
مرمر ناصری پور
PDF
این مقاله قصد آن دارد که بخشی از معانی مختلف واژۀ «فرش» را در اشعار «عطّار نیشابوری»، «صائب تبریزی» و «بیدل دهلوی» مورد بررسی قرار دهد و نیز به این پرسش پاسخ دهد که چرا از بین تمامی شاعران بعد از اسلام در ایران، این سه شاعر از اهمیّت بیشتری برای این پژوهش برخوردارند و چگونه زمینه و زمانۀ حیات شان بر نظام شعرسرایی و همچنین گزینش واژگان شان (که در اینجا منحصراً مراد، واژۀ فرش است) تأثیرگذار بوده است. به همین منظور، مقاله در جستار اوّل تا سوم، گسترۀ معنایی این واژه را در اشعار صائب و بیدل مورد تحلیل قرار می دهد و به این نکته می پردازد که دلیل توجّه خاصّ ایشان و معانی مورد نظرشان از این واژه به چه علّت بوده است و نشان می دهد که واژۀ فرش و شکل های مختلف ترکیبی و فعلی آن، در پهنۀ شعر، به مدد ذوق این دو شاعر برجستۀ سبک پرطمطراق هندی می آمد و واجد معانی متنوّع و بدیعی می شد. در جُستار چهارم، منحصراً اشعار عطّار نیشابوری، از دریچۀ تقابلی که وی عامدانه بین «عرش» و «فرش» قائل می شود و معانی عرفانی ای که از آن مراد می کند، مورد ملاحظه قرار می گیرد. مدخل ورود به بحث، یک درآمد و یک مقدّمه است که زمینه را برای ورود به بحث اصلی در چهار جستار آماده می کند.
داود میرزایی
PDF
سده‌هاي دهم و يازدهم هجري براي شاعران پارسي گوي ايران، نسبت به دوره‌هاي قبل متفاوت بوده است. صفويان كه در اين عصر، فرمانرواي ايران بوده‌اند، به علّت اشتغال به هویّت سازی و بازآفرینی هویّتهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و درگیر شدن در جنگهای مختلف، به شعر و مدح و غزل اهميّت چنداني نمي‌دادند. اين عوامل سبب شد که شاعران مديحه‌سرا و غزل‌پرداز که بیش و کم به ساختار دربارهای کهن خو گرفته بودند، به هندوستان مهاجرت كنند و به دربار گوركانيان هند پناه ‌ببرند. نگارنده در اين مقاله، پس از اشاره به پيشينۀ روابط ايران و هند و بررسی عوامل مذکور، با استناد به شواهد و قرائن شعري و تاريخي، به زاوية ديد و نگاه خاصّ صفويان به مدح و غزل و علل مهاجرت و وضعيّت زندگي و پيامد مهاجرت شاعراني كه گاه در سروده های خود، هندوستآنرا چون كشتي نوح در برابر طوفان حوادث می دانستند، مي‌پردازد.
محمود فضيلت
PDF
رمان نويسي در ادبيّات فارسي، گونۀ ادبي جديدي بود که مقارن با مشروطه رواج يافت. اين نوع ادبي در ايران همزمان با ورود به دورة نوين اجتماعي شکل گرفت و واقع گرايي و توجّه به مسائل اجتماعي يکي از اصلي ترين مضامين آن گرديد. رمان واقع گرا در ايران به دليل اهميّت و كاركرد خاصّ خود، همواره در تعامل با نهادهاي اجتماعي بوده است و نويسندگان، عموما " بيان واقعيّت‌هاي اجتماعي را براي خود نوعي رسالت مي‌دانسته اند. يکي از مضامين اجتماعي که در رمان‌هاي فارسي طرح شده، مضمون خانواده و توجّه به اين نهاد اجتماعي است. مفهوم خانواده در اکثر رمان‌هاي ايراني نقش کليدي دارد و همواره نقش اصلي داستان در درون خانواده معرّفي مي‌شود. از سويي پرداختن به نقش‌هايي که انسان‌ها در خانواده به خود مي‌گيرند، تصويرگر واقعيّت‌هاي موجود جامعه است. مسألة اصلي اين پژوهش، چگونگي بازآفريني مناسبات خانوادگي در رمان فارسي از ابتدا تا دهۀ پنجاه است که در قالب جريان‌هاي کلّي ادبيّات داستاني واقع گرا، به بررسي و تحليل تصويري که از اين نهاد اجتماعي در ادبيّات بازتوليد شده است، مي‌پردازيم. به مناسبت شرايط سياسي و اجتماعي حاکم بر هر دوره، چگونگي توجّه به اين مسأله متفاوت است و دغدغۀ نويسندگان در بازتاب مسائل خانواده با اوضاع اجتماعي زمانه مناسبت تام دارد. در بسياري موارد، نويسندگان در قالب روابط محدود خانوادگي، سيماي نامحدود اجتماع را تصوير مي‌کنند و از مناسبات ميان اعضاي خانواده به عنوان نمونه‌اي براي طرح مسائل کلان اجتماعي استفاده مي‌كنند. به گونه‌اي که با پرداختن به جزئيّات روابط افراد نزديك به هم، الگويي از مناسبات كلان اجتماعي را بازتاب مي‌دهند.
مريم عاملي رضايي
PDF
زبان و ادبيّات فارسي به عنوان دومين زبان در تاريخ تمدّن اسلامي و مهم ترين زبان تأثير گذار در زبان عربي، همواره مورد توجّه علما و ادباي عرب زبان به طور خاص و جامعة عرب به طور عام بوده است. آشنايي مجدّد جهان عرب با زبان و ادب فارسي در دورة معاصر به اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم برمي گردد. پژوهشگران و اهل ادب و نويسندگان عرب در قرن اخير، تلاش‌هايي براي شناخت و معرّفي زبان و ادب عربي به جامعة عرب به انجام رسانده‌اند و در آثار خويش هر يک به نحوي ديدگاه خود را دربارة اهميّت و ويژگي‌ها و جايگاه زبان و ادب عربي اظهار داشته‌اند. اينکه نويسندگان و ادباي عرب چه نگرشي دربارة زبان و ادبيّات فارسي دارند، مسئله‌اي است قابل تأمّل که اين نوشتار بدان پرداخته و کوشيده است با روش تاريخي و توصيفي و با تکيه بر تصريحات نويسندگان عرب در دهه‌هاي اخير، آن را بررسي کند. از بررسي انجام شده چنين بر مي‌آيد که اگر چه توجّه به زبان و ادب فارسي در دورة معاصر در کشور‌هاي عربي دير هنگام آغاز شد، ولي انديشمندان عرب به خوبي به اهميّت و ضرورت يادگيري زبان فارسي پي بردند و بر اين باورند که فراگيري زبان فارسي براي تحقيقات مربوط به زبان عربي و شناخت فرهنگ و تمدّن اسلامي ضروري است. به علاوه، زبان و ادب فارسي در بر دارندة محتوايي غني و زيبايي‌هاي ادبي خاصّ خود است که آن را به زبان و ادبيّات جهاني نزديک مي‌سازد.
حجّت رسولي, بهروز قربان زاده
PDF
هزار و يكشب شامل حماسه‌هاي پهلواني، ادبيّات حكمي، قصّه‌هاي حيوانات، افسانه‌هاي جهان شناختي، مشاجرات اديبانه وانبوهي شعراست. روايت شنو در زماني كوتاه با شخصيّتهاي بسياري آشنا مي‌شود و بعدازآگاهي يافتن از گذشته، حال وآيندة آنها به حكايتي ديگر و شخصيّتهاي ديگري مي‌رسد. شهرزاد براي فراراز مرگ و نجات جان خويش حكايت شبها را سلسله وار طي مي كند تا به سرانجام و پايان كار خويش در پس تمام اين حكايتها برسد. او دراين شتاب با حذف صريح بسياري ازحوادث فرعي وتوصيف اجمالي شخصيّتهاي داستاني خواننده را نيز با خود همراه مي سازد وبراي آشناسازي ذهن مخاطب باشخصيّتهاي اصلي وفرعي داستان، ازشيوة شخصيّت پردازي مستقيم وغيرمستقيم ياري مي‌جويد. شخصيّتها تا حدّي توصيف مي شوند كه ارتباط و وابستگي بيشتري بارخدادها و حوادث داستان داشته باشند و بندرت ازخصوصيّات دروني، ‌احساسات وانديشة آنها بطورصريح سخن گفته مي شود.
نجمه دري, سيدمهدي خيرانديش, الهام كوثري
PDF
به نظر می رسد پس از فروغ فرخزاد، نخستین شاعر صاحب سبک در شعر نو فارسی، طاهره صفّارزاده باشد. اگرچه او نخستین اثرش را در آغاز دهة چهل منتشر کرد، امّا دهة پنجاه را باید دوران شکوفایی شعری او دانست. صفّارزاده با انتشار مجموعة شعرهای: طنین در دلتا(۱۳۴۹)، سدّ و بازوان(۱۳۵۰) و سفرپنجم(۱۳۵۶) خلاّقیّت های ویژه ای از خود بروز داد و به سرعت در کانون توجّه شعرخوانان و منتقدان قرار گرفت. هدف پژوهش حاضر، نقد و بررسی سبک شعری و تحلیل دیدگاه های اين شاعر در مورد شعر و شاعری است. این مقاله دارای رهیافتی توصیفی-تحلیلی است که از روش کتابخانه ای و اسنادی برای تحلیل محتوا بهره برده است. در این مقاله، ابتدا مقدّمه ای کوتاه در مورد جایگاه و اهمیّت این شاعر در شعر معاصر ذکر شده و در ادامه ضمن تشریح نظریّة شعری صفّارزاده، مهم ترین شاخصه های شعر او مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است.
احمد خلیلی, رضا ستّاری, سیّد محسن مهدی نیا
PDF
مثنوي در برگيرندة حکايات گوناگوني دربارة خلفاي راشدين است. سيمايي که مولوي از چنين شخصيّت‌هايي ترسيم مي‌کند، با چهرة تاريخي شخصيّت‌هاي فوق داراي وجوه افتراق و اشتراک است. نگارندگان در اين جستار، به بررسي تطبيقي مفاهيم و مضامين بيان شده در مثنوي با روايات تاريخي مي‌پردازند و در صدد طرح و اثبات اين نکته ‌اند که زبان به کار رفته در مثنوي، از آغاز تا انجام، زباني عرفاني – ادبي بوده و از ساخت معنايي ويژه‌اي سخن مي‌گويد. در چنين زباني، يکي از دست مايه‌ها و ابزارهاي کارآمد، بهره جستن از تمثيل و نماد به صورت غير تاريخي است که خود ظرفيّتي شگرف و در خور تأمّل در بيان مضامين و مفاهيم دارد. اين نکته با بسامدي شگرف‌تر در مثنوي تجلّي يافته. مولوي در ساختار قصص و روايات تاريخي، خاصّه آنچه دربارة خلفاي راشدين بيان مي‌دارد، بيشتر از آنکه در صدد بيان رويدادهاي تاريخي، به شکلي زمانمند باشد، در پي بسط و تعميم مفاهيم عرفاني – اخلاقي در قالب ادبي است که گاه حتّي داراي ريشة تاريخي نيست و چنانچه واجد اين ريشه باشد، از لحاظ عنصر انساني، زماني و مکاني، فاصله‌اي قابل تأمّل با خود رويداد دارد. به ديگر سخن، مولوي تنها مفاهيم نهفته و دروني روايات را مَد نظر داشته، نه بستر واقعي و تاريخي وقايع را. اين مقاله در پي پاسخگويي به دو سؤال بنيادين است: 1- نسبت مضامين و مفاهيم انتقال داده شده در مثنوي معنوي با روايات اصيل و ناب تاريخي چيست؟ 2- تأثير چنين کاربستي از تاريخ در گسترة عرفاني – ادبي در فهم تاريخي مردم در ادوار پسين چه بوده است؟
ریحانه حرم‌پناهی
PDF
در این مقاله به بررسی معنایی و آرکی تایپیِ تصاویر موجود در داستان سیاوش بر اساس نظريّات نورتروپ فرای می پردازیم. به این منظور، ابتدا نقش این تصاویر در نظام سنّت ادبی مورد بررسی قرار می گیرد؛ به نحوی که معنای حاصل از آن و تداعی هایی که اثر در ذهن اجتماع ایجاد کرده، مورد توجّه قرار می گیرد. سپس الگوهای اسطوره ای کهنی که سازندۀ تصویر های روایی این داستان بوده اند، بررسی خواهند شد. لازم به ذکر است که بررسی این تصاویر از طریق دسته بندی آنها در گروه تصاویر مربوط به دنیاهای بهشتی، دوزخی و قیاسی صورت می گیرد. براین اساس، به کهن ترین اشکال این داستان که در اساطیر دور وجود داشته، دست خواهیم یافت و در نهایت می توان از طریق اصل فاصله گیری از اثر ادبی ـ که فرای مطرح کرده است ـ كلّيّت منسجم و طرح اصلی این روایت را مشخّص کرد. مقالۀ حاضر کوششی است برای درک نظام معنایی و یافتن طرح ادبی داستان سیاوش از طریق تحلیل تصاویر آن.
ندا حاج نوروزی
PDF
مجموعه اشعار «مرگ رنگ» سپهری، از منظر تاریخی، در شرایطی سروده شد که فضای سیاسی و اجتماعی آن روز ایران، آبستن تحوّلات سرنوشت سازی برای ملّت بود. شناخت این تحوّلات تاریخی و درک فضای سیاسی عصر سپهری، در شناخت و درک نمادهای موجود در «مرگ رنگ» که خود را به صورت همنشینی واژگانی چون تاریکی، تنهایی، خرابی، ویرانی، ظلمت، غراب و مضامینی از این دست نشان می دهد، بسیار مؤثّر خواهد بود. زیرا ذهن مخاطب، با در نظر داشتن فضای حاکم بر جامعه و شرایط تحقّق اثر در بستر تاریخی آن، به شناخت فضای زندگی مؤلّف دست می یابد. نظریّة هرمنوتیکی ویلهلم دیلتای، بر مبنای رسیدن به فهم اثر با نگرش تاریخی بنا شده است. دیلتای بر اساس نظريّة تاریخ گرایی، معتقد است که فهم هر اثر جز با شناخت و درک فضای تاریخی ای که اثر در آن تولید گردیده، ميسّر نخواهد شد. بدین ترتیب، فهم متن به مددِ عملِ انتقالِ ذهنیِ مخاطب از عصر خود به عصر مؤلّف امکان پذیر خواهد شد. از این رو، این پژوهش در نظر دارد با توجّه به اصول هرمنوتیک تاریخ گرایانة دیلتای، به تحلیل گفتمان سپهری در «مرگ رنگ» بپردازد.
غلامرضا پیروز, عادله قائمی دیوکلایی
PDF
یکی از نمونه‏های شاخص حماسۀ دینی در ادب پارسی، مثنوی خاوران‏نامه، اثر ابن‏حسام خوسفی است که در قرن نهم و در‏شرح جنگ‏های سپاه اسلام به فرماندهی حضرت علی (ع) در سرزمین‏های خاوران به رشتۀ نظم کشیده شده است. در این پژوهش، نخست دربارۀ حماسه1، حماسۀ دینی و علل پیدایش و نمونه‏های آن و نیز احوال و آثار ابن‏حسام خوسفی سخن گفته‏ایم و پس‏از معرّفی مختصر خاوران‏نامه، جنبه‏های حماسی و دیگر نکات قابل توجّه، معایب و ویژگی‏های سبکی این اثر را به‏تفصیل بر‏شمرده‏ایم. در پایان کوشیده‏ایم بر‏اساس مطالب و شواهد ذکر‏شده، چشم‏اندازی از مهم‏ترین ویژگی‏های این حماسۀ دینی به‏دست دهیم. در این اثر، عناصر سازندۀ حماسه، اعم‏از قالب داستانی، قهرمان‏پردازی، جنگ، و عناصر و نیرو‏های خارق‏العاده، آشکارا نمود یافته است و تقلید تمام و کمال ابن‏حسام از شاهنامۀ فردوسی در‏حوزه‏های لفظ و شیوۀ سخن‏پردازی و نیز محتوا، به‏روشنی جلوه‏گر است. از دیگر جنبه‏های درخور توجّه در این حماسه می‏توان بیان طنز‏گونه، نمود‏یافتن نوع ادبی غنایی، تعصّبات مذهبی و مناجات‏های زیبای شاعر را ذکر کرد. مهم‏ترین معایب این اثر عبارت‏اند از: برخی نقاط ضعف در پردازش داستان، حشو، اشکال در وزن و قافیۀ برخی ابیات و نیز اشکال‏هایی در نحو و تصاویر شعری. از آنجا که خاوران‏نامه به تقلید از شاهنامۀ فردوسی سروده شده است، هیچ اثری از سبک شعری رایج در قرن نهم در آن دیده نمی‏شود و بالعکس، آثار کهنگی سبک در آن، کاملاً مشهود است.
مژگان اصغری طرقی
PDF
سير تعالي علم و ادب در خراسان و ماوراءالنّهر از انقراض ساسانیان تا قدرت گرفتن حكومت‌هاي ايراني متوقّف ماند. در عهد طاهريان و صفّاريان زبان و ادبيّات فارسي جاني دوباره يافت و گام‌هاي استوار و مطمئنّی به‌سوي باروري فرهنگي و علمي برداشته شد. صفّاريان، نخستين خانوادة بومي خراسان بودند كه زبان فارسي را جايگزين زبان عربي ساختند. با ايجاد حاكميّت در خراسان، تحرّك فكري‌ و فلسفی انديشمندان و علماي اين خطّه از سر گرفته شد و ركود گذراي فرهنگی پايان پذیرفت. تحوّلات علمي سبب شد تا برخي، قرن چهارم را «رنسانس اسلامي» ناميدند. برهة زماني مورد بحث (قرن سوم، چهارم و پنجم ه.ق)، از مهمترين ادوار فرهنگي فارسي به‌حساب مي‌آيد و بررسي عوامل رشد و افول انديشه و ارتباط آن با حاكميّت ضروري مي‌نمايد. با تبيين رفتار پادشاهان ساماني و غزنوي دربرابر انديشمندان، كيفيّت مدارس علمي و اهميّت خاندان هاي محلّي بيش از پيش روشن مي‌شود.
منصوره احمدي جعفري, علي‌محمّد سجّادي
PDF