دوره 3, شماره 3

پاییز 1390

فهرست مطالب

علوم انسانی

از آنجا که سخنان شطح آمیز عرفا، شایبۀ کفر و زندقه را دربارۀ گویندۀ خود بر می انگیزاند، پیوسته از سوی عارفان بزرگ مورد بحث قرار گرفته و برای آن دلایل و خاستگاه هایی ذکر شده است. از جمله بزرگانی که برای پاکیزه نگاه داشتن طریقۀ عرفانی خود بسیار کوشیده و در توجیه و تبیین سخنان وحدّت وجودی دیگر عارفان، بسیار همّت گمارده، مولانا جلال الدّین بلخی است. با آنکه او به مباحث و سخنان صوفیانی چون حلاّج و بایزید، که از آن بوی وحدت وجود به مشام جان می رسد، اعتقاد دارد و به ایشان ارادت می‌ورزد، به مرتبه و مقام راهبری خود نیز به خوبی آگاه است و این موجب می شودکه تا حدّ امکان از بی‌محابا سخن راندن در میان هرجمع، بپرهیزد و پیوسته حدود درک مخاطب خود را در نظر داشته باشد. پرهیز مولانا از شطّاحی موجب شده است تا با ظرافت و باریک اندیشی، شیوه ای ابداع کند که ما نام «شطح تمثیلی» بر آن نهاده ايم. به نظر می رسد او،آگاهانه این روش جدید و طرز خاص را برگزیده است تا هم از خرده گیری منکران در امان باشد و هم "درد اشتیاق"خود را شرح کند. این مقاله، به بررسی دیدگاه مولانا در بارۀ شطّاحی و شطّاحان و نیز شیوۀ خاصّ او در شطّاحي می پردازد و در پایان، ویژگی های این طرز بیان را بر می شمارد.
فاطمه همایون, احمد امین
PDF
دورۀ قاجاريّه يكي از پر نشيب و فرازترين دوره‌هاي تاريخ زبان و ادبيّات فارسي است. اين امر مدلول عوامل متعدّدي است كه مهمترين آنها تحوّل چشمگير در زبان فارسي (نوشتاري) به علّت ارتباطات سياسي، علمي، فرهنگي، نظامي و... با غرب است. تأسيس دارالفنون، نهضت بزرگ ترجمه، نگارش سفرنامه‌هاي افراد زيادي از فرنگ‌‌رفتگان، رواج روزنامه‌ها، رشد سطح آگاهي مردم، ظهور انقلاب مشروطه و ...، در تغيير چهرة زبان فارسي(اعم از واژگان، نثر و ...) مؤثّر بوده است. بيشترين تأثيرپذيري زبان فارسی از نظر واژگان نظامی(از زبانهاي اروپايي) در اين دوره، از زبان فرانسه بوده است و زبانهاي انگليسي و روسي در مرتبة بعدي قرار دارد؛ امّا بيشترين تأثيرپذيري واژگان نظامي از زبان‌هاي شرقي در اين دوره، از زبان هاي عربي و ترکی بوده است كه ريشه‌هاي تاريخي، سیاسی، فرهنگي و ديني دارد. در اواخر دورة قاجاريّه، برخي از فرماندهان نظامي متوجّه ورود بي‌حدّ و حصر واژگان بيگانة نظامي در زبان فارسي شدند و از سال‌هاي 1300 ه.ش. به بعد درصدد برطرف كردن اين نقص برآمدند و در نهایت، اين احساس تعهّد در زمینة پاسداشت مقام و منزلت زبان فارسي، به پيدايش فرهنگستان ايران انجاميد.
ناصر نیکوبخت, محمّدرضا ایروانی
PDF
اصول و مفاهیم مرتبط با آئین فتوّت، یکی از مضامین آثار سعدی است. با عنایت به اینکه سعدی، خود انسانگراست و بر احوال آدمی و اجتماع توجّه دارد، طبعاً با عوالم فتیان که چنین گرایشاتی دارد، تناسب فکری داشته است. در این مقاله، با توجّه به وقایع زندگی سعدی و روزگار او، زمینه هایی که این شاعر را به طور عملی و نظری با آیین جوانمردان مرتبط می کند، بررسی شده است. در ابتدا به وضعیّت فتوّت در روزگار سعدی و میزان گسترش آن در روزگار وی اشاره شده است. سپس به مجاری ای که سعدی را می توانست به فتوّت ملحق کند، اشاره شده است. فتوّت در روزگار سعدی، در اوج گسترش خود بوده است. خلیفۀ صاحب نفوذی همچون الناصرلدین ا... از آن پشتیبانی می کرد و خود عملاً وارد آن شده بود. بنا بر امر او، در بخش های وسیعی از دنیای اسلام آن روز فتوّت رسمیّت یافت و گسترش کم نظیری پیدا کرد. سعدی مسافر، از راه گذر به سرزمین هایی که فتوّت در آنها رایج شده بود و نیز از طریق تعالیم مدرسه و خانقاه، بویژه به واسطۀ شیخ شهابالدین سهروردی به دنیای فتیان راه یافته و در نهایت در حلقۀ آنها در آمده است.
سیّد جلال موسوی
PDF
شعر آیینی فارسی در مسیر طولانی خود، شاعران توانایی را به خود دیده است. یکی از آنان حسن کاشی، از شاعران شیعۀ قرن هفتم و هشتم هجری است. وی به غیر از مدح و منقبت خاندان رسول اکرم (ص)، بويژه امیر مؤمنان، حضرت علی(ع) شعری نسروده؛ از این رو، وی را شاعر امیرالمؤمنین می نامیم. اشعار وی از منظر محتوا و مضامین، ترکیبات زبانی و سهولت بیان، دارای اهميّت ویژه ای است. با توجّه به غلبۀ شاعران اهل تسنّن در قرن هفتم و هشتم، و نیز نقش حسن کاشی در گسترش تشيّع در ایران، بررسی اشعار وی شایسته و بایسته می نماید. هدف این مقاله بررسی شیوۀ شاعری و مضامین شیعی در اشعار حسن کاشی است. نتیجۀ این پژوهش نشان می دهد که با وجود تنگناها و سخت گیری ها، شعر شیعی در قرون هفتم و هشتم، مانند قرن چهارم، پنجم و ششم، پویا بوده و حسن کاشی با بهره گیری از اندیشۀ شیعی، در وصف حضرت علی(ع) و پرداختن به مضامین شیعی در حیطۀ مضمون سازی، صور خیال و حیطۀ زبانی، شاعری توانا بوده و اشعارش منحصر به فرد است.
محمود مهرآوران, فرج‌الله نعمتی
PDF
از جمله عرصه‌های تعامل علم و ادبيّات شعر تعليمی است. در واقع، يکی از خدمتهای بزرگ ادبيّات به علم، حفظ و نگهداری آن از طريق منظومه‌های تعليمی در طول قرنهای متمادی است. ديگر آنکه استفاده از شعر تعليمی، از بهترين روشهای يادگيری محسوب می‌شود. با اين وجود، اين نوع شعر، که يکی از انواع چهارگانۀ شعر در جهان به شمار می‌آيد، آنطور که بايد مورد بررسی و پژوهش قرار نگرفته است. از این رو، مقالۀ حاضر می‌کوشد با تکيه بر دو ادبيّات غنی فارسی و عربی، ابعاد مختلف شعر تعليمی و نقش و جايگاه آن را در تعليم و تعلّم را مورد بررسی قرار دهد .
جواد غلامعلی‌زاده, کبری روشنفکر
PDF
هفت پیکر نظامی، یکی از متون جذّاب ادبیّات کلاسیک فارسی است. این اثر، از عناصر داستانی و نمایشی فراوانی بر خوردار است که یکی از آنها شخصیّت‌پردازی جذّاب آن است. در اين متن، شخصیّت‌پردازی به شیوه‌ای نمایشی و نزدیک به بسیاری از رمان‌های امروزی است، چرا که در آن علاوه بر اشارۀ مستقیم به ویژگی‌های ظاهري شخصیّت‌ها و گفتار و رفتار شان، ابعاد مختلف شخصیّتی آنها با ارتباطی منطقی و حساب شده، برای مخاطبان به نمایش گذاشته شده است و مانند بسیاری از آثار نمایشی بزرگ، شخصیّت‌های قابل درک، باورپذیر و قابل تجسّم برای مخاطب ترسیم می‌شود. در این اثر، شاعر می‌کوشد شخصیّت‌ها، خودشان با نشان دادن اعمال و رفتار مختلف و درکشاکش ارتباطشان با دیگر شخصیّت‌ها و موضع گیری‌هایشان در مسائل و موضوعات مختلف، خود را به مخاطب معرّفی کنند و نظامی با این روش، موفّق به خلق شخصیّت‌های نمایشی در اين اثر مي شود.
شیرزاد طایفی, علیرضا پورشبانان
PDF
قصاید فارسی حاوی طرز تفکّر، معیشت و رفتارهای شاعران است. و از سوی دیگر، محلّ انعکاس سلیقه‌ها و پسندها و کنشهای حاکمان گذشته محسوب می شود. سیر قصاید فارسی ازعصر سامانی تاقرن ششم، از منظرهای گوناگون قابل بررسی است. امّا یکی از موضوعات قابل تحقیق پیرامون قصاید این دورۀ تاریخی، بررسی چالشهایی است که شاعران با نهادهای حکومتی داشته اند. از سویی شاعران این دوره به حمایت های مالی حاکمان نیازمند بودند، از سوی دیگر، حاکمان به قابلیّتهای هنری شعرا محتاج. تا آوازۀ سلطه و قدرت خود را به گوش دیگران برسانند. در این تعامل دو طرفه، گاهی با شاعرانی مواجه می شویم که آزادگی و حق طلبی خود را فدای نام و نان نکرده اند، ولی اکثریّت شاعران قصیده پردازِ کهن، با مراکز قدرت به نوعی توافق رسیده بودند و در قالب ان، در حدّ بلندگوهای تبلیغاتی برای صاحبان قدرت ایفای نقش می کردند. این تحقیق درصدد است، چالشهای شعر کهن رااز منظرهای گوناگون اجتماعی، اخلاقی و سیاسی بررسی نماید. بنابراین، یکی از مهمترین مقاطع تاریخی از نظر اوج قصیده پردازی، یعنی از عصر سامانی تا قرن ششم را مورد پژوهش قرار داده است.
اسماعیل شفق
PDF
فنّ وصف، يكي از مهمترین اغراض شعري است كه به عنصر خيال وابسته است. موضوع وصف آنگاه كه وصف طبيعت باشد، ترسيم تابلويي از زيباييهاست .منوچهری دامغانی (متوفّي 432 هـ .ق) و صنوبری(متوفّي 334هـ. ق) بی‌شک ازبزرگترین شاعران طبیعت گرا در ادب پارسی و تازی هستند. اهمیّت وصف طبیعت در دیوان صنوبری اندازه ایست که برخی از منتقدان او رانخستین شاعر طبیعت در ادبیّات عرب دانسته اند. منوچهری نیز همین جایگاه را در ادبیات فارسی دارد. این مقاله (بررسي تطبيقي توصيف طبيعت در ديوان منوچهري دامغاني و صنوبري) به بررسي و تحليل و تطبیق توصيف هايي كه اين دو شاعر از جلوه هاي مختلف طبيعت در اشعارشان به نمايش گذاشته اند، مي پردازد. محقّق با تحليل و مقارنة توصيف هاي مشابه و ارائة شواهدي، امكان مقارنه و تطبيق دو شاعر را در توصيف طبيعت فراهم آورده است. دو شاعر در تصویرها و تشبیه هایي که از وصف طبیعت بیان کرده اند، شباهت های فراوانی دارند که این شباهتهادر بعضی از موضوعات چون: وصف گلها، پرندگان، و برف بیشترست و در برخی از عناصر شباهتها اندک است. منوچهري دامغاني در توصيف طبيعت، از صنوبري كه از سرآمدان مكتب تشبيه در عصر عبّاسي است، تأثّر بسياري پذيرفته، با این وجود در ديوانش نامي از اين شاعر نبرده است.
علی دودمان کوشکی, حسن سلطانی کوه بنانی, سمیّه جم زاده
PDF
هزارویک شب با نثری آمیخته به نظم، اثری روایی در حوزۀ ادبیّات داستانی است. با وجود آن که بار عمدۀ روایت گری در این اثر برعهدۀ نثر است، تلفیق نظم و نثر در ساختار روایی این اثر، به نقش و جایگاه شعر در حکایت های این مجموعه اهمیّتی ویژه می‌بخشد. تأمّل در کارکردهای لفظی و معنوی شعر در روایت منثور هزارویک شب، راهگشای فهم ساختار کلّی روایت و شیوه های روایت گری در این اثر و آثار مشابه آن است. برخلاف تصوّر عموم که شعر را - همانند مضمون سرگرم کنندۀ حکایات هزارویک شب- اسباب تفنّن و فراغت خاطر می‌پندارند و به سبب نقش عمده اش در توصیف، آن را قابل حذف می دانند؛ در حکایت های این مجموعه، شعر نه تنها از عهدۀ توصیف بر می آید و با تزیین عبارت و لفظ، روایت را دلپذیر می سازد، بلکه در پیوندی منسجم با نثر خطّ سیر روایی حکایت را تحرّک می-بخشد و با استفاده از شگردهایی مانند: فضاسازی، گره گشایی و ایجاد تغییر در روند ماجرا، حوادث داستانی را به پیش می برد. نگارندگان در این مقاله، در پی بررسی کارکردهای لفظی و معنوی شعر در هزارویک شب، با دقّت در کیفیّت ارتباط شعر و نثر در روایت و نقش شعر در شکل گیری حکایت های این مجموعه، به بررسی کاربرد و جایگاه شعر در سیر روایی حکایات پرداخته اند. یافته های پژوهش نشان می‌دهد که شعر در 41 درصد از حکایت های هزار و یک شب، نقشی فعّال دارد و حوادث داستانی را به پیش می برد و در 59 درصد از حکایت ها، در خطّ سیر روایی داستان نقشی ندارد و صرفاً جهت آرایش و زینت کلام به کار رفته است.
جواد دهقانیان, نجمه درّی, صدیقه جمالی
PDF
شعر فارسی، بی گمان گذشته‌ای درخشان و غرور انگیز دارد. اگر ادبیّات ایران در تاریخ گذشتۀ خود، تنها سخن سرایانی همچون فردوسی، نظامی، خیام، مولوی، سعدی و حافظ را در دامن خود پرورده بود، به شایستگی قابلیّت ارج گذاری داشت. امّا این در حالی است که افتخارات شعر گذشتۀ ایران، تنها به همین قلّه‌های بلند محدود نمی‌شود. فریاد بلند نیما، آنقدر مؤثّر بود که پرده‌های گوش برخی از همان شاعران سنّت گرا را لرزاند و اندکی از جزمیّت‌های آنها را در هم شکست. بنابراین شاعرانی همچون: پرویز ناتل خانلری، محمّد حسین شهریار، مهرداد اوستا، حسین منزوی و ... با تأثیر پذیری از جریانهای نوگرای شعر معاصر، هر کس به اندازه‌ای در قالبهای شعر فارسی نوآوری کردند و فضاهای تازه‌ای تجربه شد. ازین رو در این مقال، به تطبیق و بررسی شعر سنّتی پس از انقلاب اسلامی با شعر کلاسیک، از حیث ساختار پرداخته شده است.
محمّد حسن حائری, مهدی رضا کمالی بانیانی
PDF