دوره 3, شماره 2

تابستان 1390

فهرست مطالب

علوم انسانی

زندگی، از آن مفاهیمی است که در هیچ دوره‌ای از شعر جهان غایب نبوده و نیست. شاعران وقتی از زندگی حرف می‌زنند، دغدغه‌ها، آرزوها و زیرساخت‌های ذهن بشر را منعکس می‌کنند؛ به همین دلیل شعر آنها آینۀ تمام نمای زندگی و دلشوره‌های انسانی است. نیما، از آن شاعرانی است که زندگی را از صافی ذهن خود عبور می‌دهد و آنچه در شعرش رخ می‌نماید، آمیخته‌ای از زندگی بیرونی، عاطفه، تخیّل ، اندیشه و روان جمعی است که منجر به کشف ابعاد زندگی می‌شود. خوانش نیما، با توجّه به نظریّۀ دریافت، این حُسن را دارد که ابعاد گوناگون و پنهان شعر او را آشکار می‌کند. در شعر نیما، «بیم»، «امید»، «یاس»، «تلاش»، «مرگ» و «حرکت» در کنار هم مفهوم زندگی را شکل می‌دهند و این مفاهیم در کنار عناصر طبیعت که شاعر آنها را از محیط خود وام می‌گیرد، نوع نگرش او به جهان زیست (Lebenswelt) خود را نشان می‌دهد. نظریّۀ دریافت، قرائت خواننده در متن را به رسمیّت می‌شناسد و این کمک می‌کند شعر نیما گستردگی خود را با مؤلّفه‌های فراگیرش به منصۀ ظهور برساند؛ چرا که در شعرش هم شرایط اجتماعی و فرهنگی را می‌بینیم و هم اشتراکاتی را که بشر در طول زندگی با آنها پیوند خورده است. در این مقاله، ابتدا، نظریّۀ دریافت را به طور اجمال معرفی می‌کنیم و بعد از آن به بررسی نگاه نیما به زندگی در سه ساحت: نگاه اخلاقی, نگاه خیّامی و نگاه رمز شناسانه می‌پردازیم.
مهدی شریفیان, علی رضا نوری
PDF
در هفتم ثور 1357 خورشیدی، کودتایی با ماهیّت مارکسیستی و کمونیستی در کشور افغانستان روی داد که منشأ تمامی تحوّلات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ... افغانستان در سه دهۀ اخیر بوده است. مردم افغانستان، پس از وقوع کودتا و به دنبال آن، ورود ارتش سرخ اتّحاد جماهیر شوروی به کشور خود، دست به جهادی گسترده و مقاومتی فراگیر در برابر دولت غیر قانونی و اشغالگران روس زدند. همراهی شاعران و نویسندگان با این حرکت سیاسی- اجتماعی، موجب خروج شعر افغانستان از بن بست محتوا و شکل گیری جریان شعر پایداری در حمایت از مقاومت مردمی در برابر روس ها شد. جریان شعر مقاومت، که تنها جریان شعری سه دهۀ اخیر افغانستان به شمار می رود شاعران را واداشت تا با بهره گیری از پشتوانه های فرهنگی ملّت و میهن خویش، به صورت و مضمون شعر پایداری غنای بیشتری بخشیده، تأثیر آن را در مخاطبان عمیق تر سازند. در این میان، استفاده از عناصر مذهبی، تاریخی، جغرافیایی و اسطوره ای در شعر پایداری رواج بیشتری داشته است. اين مقاله کوشيده است تأثير عناصر تاریخی، جغرافیایی و اسطوره ای را در شعر مقاومت افغانستان از جنبه هاي مختلف مورد بررسي قرار دهد.
مهدی شریفیان, رضا چهرقانی برچلویی
PDF
شبه قارة هندوستان در عهد سلطنت خاندان تیموری، مهد پرورش شاعران فارسی بوده است.گروهی از شاعران، در همان روزگار از ایران به آن دیار رفته و همان جا مانده و درگذشته اند. شهرت برخی فراگیر است امّا جمعی نیز هستند که کمتر شناخته شده اند. طغرای مشهدی یکی از این شاعرانِ سخنور است که متأسفانه تقریباً گمنام مانده است. او از شعرای توانای سبک هندی در قرن یازدهم هجری است که در عهد شاهْ جهان(جل.1037ﻫ . ق._عزل 1068 ﻫ .ق.) به هند رفته و در ملازمت شاهزاده مرادبخش بوده است. اواخر عمر را در کشمیر گذرانده و در همان جا فوت کرده و به خاک سپرده شده است. او در شعر و نثر، چیره دست بوده و در آثار خود، واژه های هندی را به وفور آورده است. طغرا شاعری مضمون آفرین است ولی با این همه بلندپروازی،به آوازه ای که سزاوار بوده ،نرسیده است. در این مقاله به معرّفی او و آثارش(به ویژه غزلیّات وی) می پردازیم.
مجید سرمدی, علی اصغر فیروزنیا
PDF
بانو عالمتاج قائم مقامي، متخلّص به ژاله، از شاعران اواخر دورۀ قاجار و اوايل حكومت پهلوي است. او در جريان شرايط اجتماعي پس از مشروطه عقائد آزادي خواهانۀ خود را دربارۀ آزادي زنان و حق و حقوق از دست رفتۀ آنان در اجتماع بيان مي كند. زندگي ژاله سراسر رنج و ملال بوده است و شعر او نيز روايت كنندۀ زندگي شخصي و رابطه اش با همسر و رنجهايش در دوري از فرزند و احساسات او نسبت به پدر و مادر و . . . است. او به مسائل گوناگون، از قبيل برخورد مردان با زنان، موضوع حجاب، طلاق، چند همسري، شرايط زنان بيوه، ازدواج و به طور كلّي جايگاه زنان در اجتماع مي پردازد. ژاله نخستین شاعری است که چنین اندیشه هایی را وارد حوزة شعری ادبیّات فارسی کرده است و با ورود این اندیشه ها گامی بلند در خدمت به ادبیّات زنانه برداشته است.
مونا محمّدی دموچالی
PDF
ریخت شناسی قصّه های پریان، اثر ولادیمیر پراپ(Vladimir Propp)، زبان شناس روسی، اثری دوران ساز است که از زمان ظهور خود تا دهه های بسیار، توّجه منتقدان را به خود معطوف کرد. به رغم اینکه جایگاه این کتاب، در سایه روشن فرمالیسم و ساختارگرایی در نوسان بود، سرانجام به عنوان اثری معرّفی شد که کارکرد آن، گذار از فرمالیسم، به ساختار گرایی است. پراپ، پس از بررسی طبقه ای از قصّه های عامیانه، تحت عنوان قصّه های پریان، این نظریّه را مطرح کرد که قصّه ها دارای اشکال متفاوت، با شخصیّت های مختلف، امّا دارای یک طرح بنیادین اوّلیه هستند. در این مقاله، با تکیه بر این رویکرد، تلاش می شود نگاه ذرّه نگر به ادبیّات، کنار گذاشته شده و با نگاهی شامل* و در عین حال نوین، به ساختار کلّی منظومه های حماسی نگریسته شود و نشان داده شود که چگونه خویشکاری های مطرح شده از جانب پراپ، به طرزی شگفت، به ویژه در صحنه های آغازین این منظومه ها و بخش مقدّماتی داستان ها، قابل ردیابی است.
کاظم دزفولیان, معصومه طالبی
PDF
کهن الگوها، که از آنان به تمایلات کلّی ذهن و نوعی آمادگی جهت تولید پی در پی اندیشه های اساطیری یکسان و مشابه یاد می کنند، در حقیقت، گنجینه ای از روان جمعی، اندیشۀ جمعی و راه و رسم اندیشیدن، احساس و تخیّل هستند که در هر کجا و هر زمان، فارغ از سنّت پدید می آیند. این صورت های ازلی که در رؤیاها و خیال پردازی های ما آشکار می شوند، در واقع افکاری غریزی و مادرزادی، یا تمایل به رفتارها و پندارهایی هستند که بر طبق الگوهایی از پیش مشخّص شده، به صورت فطری و ذاتی در نوع انسان وجود دارند و در شرایطی به جلوه در می آیند. برخی از این کهن الگوها، همچون: نقاب، مادینه روان، نرینه روان، سایه، خویشتن و قهرمان که تحوّل یافته تر از بقیّه هستند و بنابراین به طور مداوم بر روان ما اثر می گذارند، بیشتر مورد توجّه و پژوهش قرار گرفته اند. امّا «آزمون» در مقام نوع کهن الگو، با آنکه نقش و اهمیّتی ویژه در تعالی و تکامل «قهرمان» دارد، تاکنون به شایستگی مورد توجّه و تحقیق واقع نشده است. در این مقاله، کوشش شده است تا ضمن معرّفی کهن الگوی آزمون و مروری بر جلوه های آن در متون حماسی و افسانه ای، بازتاب و کارکرد آن در منظومۀ هفت پیکر نظامی به طور عام و در افسانۀ گنبد چهارم (سرخ)، به طور خاص کاویده شود. یافتۀ نهایی این جستار چنین است که کهن الگوی آزمون، حتّی در جایی که توانایی جسمانی و مادّی قهرمان را به سنجش می گیرند، بر سیر و سلوک باطنی قهرمان و تعالی و تکامل درونی و روحی او دلالت دارد.
فرامرز خجسته, فاطمه صیادی
PDF
در علّت روي آوردن نظامي به سرودن مثنويهاي غنايي، اته وريپكا دلائلي ذكر كرده‌اند كه براي منتقد تيزبين امروزي چندان قانع كننده نيست. چنانكه ريپكا علّت را در فرو مردن آرمانهاي شهسواري يافته و اته بي‌آنكه شاهد و مثالي بياورد، متذكّر شده است كه در آثار نظامي ملال و افكار تاري وجود دارد. در اين مقاله سعي شده است ضمن تحليل دو نظر فوق‌الذّكر، دلایل قانع کننده تر دیگری پیشنهاد شود. شاید این نگاه جدید بتواند رویکرد نظامی را به سوی سرودن داستانهای غنایی توجیه پذیرتر کند.
منصور ثروت
PDF
گذشته از جنبة زيبايي‌شناختي آثار سعدي، که سبب گرديده است تا از او به عنوان استاد سخن ياد شود، ايرانيان قرن‌هاي متمادي، اين شاعر را به عنوان آموزگار اخلاق و حکمت خود پذيرفته بودند. اين پذيرش تا سال‌هاي انقلاب مشروطه همچنان ادامه داشت، تا اينکه با آغاز اين سال‌هاي دوران‌ساز، آموزه‌هاي ارائه شده از سوي سعدي مورد انتقاد برخي از روشنفکران و مستشرقيني چون ادوارد براون قرار گرفته، در تضاد با آموزه‌هاي مدرن دانسته شده است. در اين مقاله، نويسندگان کوشيده‌اند تا با استفاده از نظريّۀ گفتمان فوکو، بار ديگر اين موضوع را مورد بررسي قرار دهند. از اين رو و بر اساس نظريّۀ مذکور، ابتدا تلاش کرده‌اند تا با يافتن پیش فرض مسلّط هر گفتمان ـ «نابرابري» در گفتمان عصر سعدي و «برابري» در گفتمان عصر مشروطه ـ دلايل تعارض آنها را دریابند و در ادامه نشان دهند که شکل‌گيري تفکّر سعدي در گفتمان پيشامدرن، که بر پیش فرض نابرابري استوار است، سبب گرديده است تا نشانه‌هايي از نابرابري در آموزه هاي سعدي انعکاس بيابد همین مسأله، به مذاق ناقدان و روشنفکران عصر مشروطه ـ که برابری پیش فرضشان بود ـ خوش نیامده، به انتقاد و انکار سعدی و آموزه های او برخاسته اند. جالب آنکه، آنها در این انکارشان نیز چندان محقّ نبوده اند.
عیسی امن خانی, منا علی مددی
PDF
«بلوهر و بوذاسف»، اثري است آييني و اخلاقي و به سبب اشتمال بر حكايات فلسفي و موعظه آميز، همچون كليله و دمنه، درخور توجّه بسيار است. بوذاسف، از القاب بودا پيش از بودا شدن اوست. پايۀ اين كتاب و روايتي كه از آن در دست است، گوياي هندي بودن آن است. سرگذشت بلوهر و بيوذسف در ادبيات آييني آوازه اي بلند دارد. اين داستان تاريخچة زندگي مقرون با گوشه نشيني و تفكر گئوتمه سيدهرته، يا بوداست. این مقاله، در پی آن است که تطوّر تاریخی داستان «بلوهر و بوذاسف» را تشریح کند. این داستان كهن و حكيمانه كه اصل آن ظاهراً هندي است، نه تنها مطبوع طبع و مورد اعتناي مسلمانان و به ويژه بعضي از علماي شيعي قرار گرفته است، بلكه در همان سالهاي نخست پس از اسلام، به يوناني ترجمه شده و به صورت داستاني ديني به عالم مسيحيّت راه يافته است و از همين طريق با كسب شهرت و مقبوليّت روزافزون، به بسياري از زبانهاي ديگر هم نقل شده است. نسخة ايراني اين داستان، كه در سدة هشتم هجري قمري توسّط «علي بن محمّد نظام تبريزي»، از روي يك نسخة اصل پهلوي يا عربي تلخيص شده است، «بلوهر و بوذاسف» نام دارد. در حوزة زبان فارسي نيز، بلوهر و بوذاسف از دير زمان حضور داشته و حتّی از ترجمة منظوم آن به وسيلة يكي از شاعران عصر رودكي خبر داده اند. كهن ترين ترجمة فارسي اين داستان كه به دست ما رسيده، به تهذيب و اختصار نظام الدّين شامي (806 بعد از ميلاد) است. متأسّفانه، نظام الدّين در مقدّمة خود بر اين كتاب، نام مترجم فارسي آن را نياورده است و البتّه نيز، محتمل است كه كاتب نسخه (نسخة خطّي شماره 4187 كتابخانه ملّي ملك)، از ذكر نام مترجم در هنگام کتابت، خودداري كرده باشد. این داستان، در قرون اوّلیّۀ اسلامی، به فارسی دری ترجمه شده و در طول تاریخ، نسخه ها و روایت های متعدّدی از آن نقل شده است.
حسن اکبری بیرق, مونا خیرخواه, مونا تلاشان
PDF
تحقیق در مسائل فرهنگی و موادّ مورد استفادة مردم و وجوه مختلف زندگی پارسی زبانان، که به یقین تأثیری مستقیم در متون ادبی همان مردمان داشته، از نیاز های اساسی پژوهش های ادبی است. یکی از موادّ بسیار پرکاربرد زندگی اقوام ایرانی مادّه ای است به نام مُشک. این مادّه آنچنان نقش اساسی ای در زندگی آنان داشته که در انواع مختلف کتاب ها _ کتب ادبی، عجائب نامه ها، کتب جغرافیایی، لغت و ... _ می توان نامی از آن دید و نیز در ادب پارسی و به ویژه ادبیّات منظوم ما تأثیری گسترده داشته است. در این پژوهش به کاربرد های مختلف و بسیار گستردة مُشک و انعکاس آن در ادب منظوم فارسی و در نتیجه شرح و روشن گری برخی سروده ها و ابیات و کنایات و استعارات و ... پرداخته شده است.
راضیه آبادیان
PDF