منشآت‌نویسان صاحب سبک در ادبیات دیوانی ایران (بازگشت ادبی تا عصر ناصری)

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دوره دکتری زبانو ادبیات فارسی دانشگاه شهر کرد

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد

3 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد

چکیده

از دیرینه­ ایام، دیوان رسائل در شمار مهم­ترین دواوین سلسله­ های حاکم در ایران بوده و همواره، مُنشات­ نویس جایگاهی معتبر و مقامی ارزشمند را در میان درباریان داشته است. دبیران و کاتبان که معمولاً به پشتوانه خانواده ­های صاحب فضل و ادب وارد تشکیلات دیوانسالاری می­ شدند و به یاری کیاست خویش مراتب ترقی را می ­پیمودند، عاقبت مسئولیت خطیر انشای مکاتباتی را بدست می­ آوردند که سرنوشت مملکت را تعیین می­ کرد. اغلب، ترسل ­نویسانی «مُنشی­ خاصۀ دیوان اعلی» می ­شدند که از دانش نویسندگی، علوم ادبیه و هنر خوشنویسی توأمان برخوردار بوده و در نگارش فرمان­ نویسی و عریضه­ خوانی مهارت ویژه داشته باشند. از قرن ششم هجری، در میان صاحبان قلم که در دارالإنشا اشتغال داشتند، فرهیختگانی به دُستورنامه ­نویسی و منشآت ­نگاری روی آوردند. دُستورنامه یا دَستور دبیری حاوی قواعد و موازین مرسوم و متداولِ انشا­نویسی و منشآت هم به سوادنامه­ های سلطانی- دیوانی و اخوانی اطلاق می ­شد. از این روی منشآت­ نویسان دیوانسالار با تدوین سندنوشته­ های منثور توانستند مختصات تغییرات زبانی و تحولات ساختاری نثر فارسی را با گذر زمان امکان پذیر سازند و اطلاعات دقیقی از انواع نوشتار و واژگان کاربردی و ناشناخته را ارائه نمایند. پژوهش حاضر، به واکاوی منشآت ­نویسانی پرداخته که از دوره زندیه تا میانه عصر ناصرالدین ­شاه قاجار، نثر دبیری و دیوانی را تعالی بخشیده ­اند.

عنوان مقاله [English]

منشآت نویسان صاحب سبک در ادبیات دیوانی ایران (بازگشت ادبی تا عصر ناصری)

نویسنده [English]

  • mohsen roustaei 1
1 National Library & Archives of I.R of Iran
چکیده [English]

از دیرینه­ ایام، دیوان رسائل در شمار مهم­ترین دواوین سلسله ­های حاکم در ایران بوده و همواره، مُنشات ­نویس جایگاهی معتبر و مقامی ارزشمند را در میان درباریان داشته است. دبیران و کاتبان که معمولاً به پشتوانه خانواده ­های صاحب فضل و ادب وارد تشکیلات دیوانسالاری می ­شدند و به یاری کیاست خویش مراتب ترقی را می ­پیمودند، عاقبت مسئولیت خطیر انشای مکاتباتی را بدست می ­آوردند که سرنوشت مملکت را تعیین می ­کرد. اغلب، ترسل­نویسانی «مُنشی ­خاصۀ دیوان اعلی» می ­شدند که از دانش نویسندگی، علوم ادبیه و هنر خوشنویسی توأمان برخوردار بوده و در نگارش فرمان ­نویسی و عریضه­ خوانی مهارت ویژه داشته باشند. از قرن ششم هجری، در میان صاحبان قلم که در دارالإنشا اشتغال داشتند، فرهیختگانی به دُستورنامه ­نویسی و منشآت ­نگاری روی آوردند. دُستورنامه یا دَستور دبیری حاوی قواعد و موازین مرسوم و متداولِ انشا­نویسی و منشآت هم به سوادنامه ­های سلطانی- دیوانی و اخوانی اطلاق می ­شد. از این روی منشآت ­نویسان دیوانسالار با تدوین سندنوشته ­های منثور توانستند مختصات تغییرات زبانی و تحولات ساختاری نثر فارسی را با گذر زمان امکان پذیر سازند و اطلاعات دقیقی از انواع نوشتار و واژگان کاربردی و ناشناخته را ارائه نمایند. پژوهش حاضر، به واکاوی منشآت­ نویسانی پرداخته که از دوره زندیه تا میانه عصر ناصرالدین­ شاه قاجار، نثر دبیری و دیوانی را تعالی بخشیده­ اند.