palette
پیمان گیتی و جام گیتی‌نما: تحلیل نمادشناختی جام جم

چکیده

جام گیتی­‌نمای نمادی اسطوره‌­ای است که نخستین بار در شاهنامه­ی فردوسی رخ نموده و سپس در گستره‌­ی ادبیّات فارسی ـ به­‌ویژه در شعر صوفیانه و غنایی ـ بسامد بسیار یافته است. تا کنون تحقیقاتی درباره‌­ی منشأ این اسطوره انجام شده‌­است که بیشتر شامل تحلیل‌­های توصیفی یا اشاراتی کوتاه است. از جمله جلال خالقی مطلق در نهایت ایجاز احتمال می‌­دهد که اسطوره‌­ی مرموز «پیمان (پیمانه‌­ی) گیتی» که در متون پهلوی از آن سخن رفته، همان جام گیتی­‌نمای باشد و آرش اکبری مفاخر این نظر را گسترش می­‌دهد و تأیید می‌­کند. ما نیز در این مقاله بر پایه‌­ی همین نظر، با تحقیق در اسطوره‌­ی جم و تحلیل نمادشناختی آن و تطبیقش با «افسانه‌­ی گرال» و «سرود مروارید»، دلایل پیوند اسطوره­‌ای جام جم با «پیمان» را نشان خواهیم داد. طبق تحلیل ما، پیمانه که نماد اندازه و توازن است، در اسطوره‌­ی جمشید همان گوهری است که انسان را به تمدّن راهبر می­‌شود و طبیعی است که نماینده‌­ی شاهی او باشد. با توجّه به این­که پیمانه رمز مشخّص کردن اندازه‌­ها است و به عبارتی پدیده‌­های جهان را برای آدمی سنجش‌­پذیر و دریافتنی می‌­کند، خویشکاری جهان­‌نمایی جام جم را نیز می‌­توان حاصل تحوّل همین رمز بنیادی، در سایه‌­ی دیگر اسطوره­‌های «جهان­‌نمایی» انگاشت.

واژگان کلیدی
ارنست کاسیرر-اسطوره‌شناسی-جام جم-جام جهان‌نما-نمادشناسی

منابع و مآخذ مقاله

آموزگار، ژاله. (1390). «پیمان»، زبان، فرهنگ و اسطوره، تهران: معین.

آموزگار، ژاله و تفضّلی، احمد (1393). «یادداشت‌هایی از مترجمان»، نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایران، آرتور کریستن‌سن، تهران: چشمه.

آیدنلو، سجّاد. (1388). از اسطوره تا حماسه، تهران: سخن.

ــــــــــــــ (1396). «چند نکته، سند و آگاهی جدید درباره‌ی جام جمشید و کیخسرو»، مطالعات فرهنگ و هنر آسیا (پژوهشگاه علوم انسانی و و مطالعات فرهنگی)، سال اوّل، شماره‌ی اوّل، 1-28.

اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. (1395). ادبیّات گنوسی، تهران: هیرمند.

افلاطون. (1393). «پروتاغوراس»، پنج رساله، هم‌او، ترجمه‌ی محمود صناعی، تهران: هرمس.

اکبری مفاخر، آرش. (1394). «جام جم»، دانش‌نامه‌ی فرهنگ مردم ایران (جلد 3)، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.

انوری، حسن. (1389). صدای سخن عشق (گزیده‌ی غزلیّات حافظ)، تهران: سخن.

برومندسعید، جواد. (1388). نوروز جمشید، تهران: توس.

بهار، مهرداد. (1391). پژوهشی در اساطیر ایران، ویراستار: کتایون مزداپور، تهران: آگه.

بیدنی، دیوید. (1393). «اسطوره، نمادگرایی و حقیقت»، ترجمه‌ی بهار مختاریان، ارغنون 4 (نقد ادبی نو)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات. 161-181.

جعفری، حسن. (1388). «دین و اسطوره: بررسی نظریه‌ی ارنست کاسیرر درباره‌ی اسطوره»، پژوهشنامه‌ی ادیان، سال سوم، شماره 6، 27-54.

حافظ، شمس الدین محمد. (1362). دیوان حافظ، به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، تهران: خوارزمی.

خالقی مطلق، جلال. (1367). «حافظ و حماسه‌ی ملّی ایران»، ایران‌نامه، سال ششم، شماره 24، 565-573.

ــــــــــــــ (1386). «یادداشت‌ها»، ایرانیّات در کتاب بزم فرزانگان، آثنایس، ترجمه‌ی هم‌او، تهران: مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی.

خیّام، عمر بن ابراهیم(؟). (1385). نوروزنامه، به سعی و تصحیح مجتبی مینوی، تهران: اساطیر.

دوما، موریس و همکاران. (1362). تاریخ صنعت و اختراع (جلد 1)، ترجمه‌ی عبدالله ارگانی، تهران: امیرکبیر.

ستّاری، جلال. (1396). پیوندهای ایرانی و اسلامی اسطوره‌ی پارزیفال، تهران: ثالث.

ــــــــــــــ (1370). جان‌های آشنا، تهران: توس.

ــــــــــــــ (1392). مدخلی بر رمزشناسی عرفانی، تهران: مرکز.

شوالیه، ژان و گربران، آلن. (1385). فرهنگ نمادها، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، تهران: جیحون.

طبری، محمّد بن جریر. (1390). تاریخ الرّسل و الملوک، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.

فردوسی، ابوالقاسم. (1394). شاهنامه، پیرایش جلال خالقی مطلق، تهران: سخن.

فره‌وشی، بهرام. (1388). فرهنگ فارسی به پهلوی، تهران: دانشگاه تهران.

فضایلی، سودابه. (1388). شبرنگ بهزاد، تهران: جیحون.

کاسیرر، ارنست. (1393الف). اسطوره‌ی دولت، ترجمه‌ی یدالله موقن، تهران: هرمس.

ــــــــــــــ (1380). رساله‌ای در باب انسان: درآمدی بر فلسفه‌ی فرهنگ،ترجمه‌ی بزرگ نادرزاد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

ــــــــــــــ (1366). زبان و اسطوره، ترجمه‌ی محمّدتقی غیاثی، تهران: نقره.

ــــــــــــــ (1393ب). فلسفه‌ی صورت‌های سمبلیک (جلد دوم: اندیشه‌ی اسطوره‌ای)، ترجمه‌ی یدالله موقن، تهران: هرمس.

کریستن‌سن، آرتور. (1393). نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایرانیان، ترجمه‌ی ژاله آموزگار ـ احمد تفضّلی، تهران: چشمه.

کلنز، ژان. (1394). «جم و مرگ»، مقالاتی درباره‌ی زردشت و دین زردشتی، هم‌او، ترجمه‌ی احمدرضا قائم‌مقامی، تهران: فرزان روز.

کویاجی، جهانگیر کوورجی. (1388). بنیادهای اسطوره و حماسه‌ی ایران، گزارش و ویرایش جلیل دوستخواه، تهران: آگه.

گات‌ها. (1389). ترجمه‌ی ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر.

مزداپور، کتایون. (1392). «افسانه‌ی پری در هزارویک‌شب»، شناخت هویّت زن ایرانی در گستره‌ی پیش‌تاریخ وتاریخ، شهلا لاهیجی ـ مهرانگیز کار، تهران: روشنگران و مطالعات زنان. 290-342.

معین، محمّد. (1364). «جام جهان‌نما»، مجموعه مقالات (جلد اوّل)، به کوشش مهدخت معین، تهران: معین.

موقن، یدالله. (1393). «پیشگفتار مترجم»، فلسفه‌ی صورت‌های سمبلیک، ارنست کاسیرر، تهران: هرمس.

مولوی، جلال الدّین محمد. (1362). مثنوی معنوی، به تصحیح رینولد نیکلسون، تهران: مولی.

مینوی خرد. (1391). ترجمه‌ی احمد تفضّلی، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: توس.

ناصرخسرو. (1357) دیوان اشعار، به تصحیح مجتبی مینوی ـ مهدی محقّق، تهران: دانشگاه تهران.

یسنا. (1387). ترجمه‌ی ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر.

یشت‌ها. (1377). ترجمه‌ی ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.