palette
جایگاه منظومۀ افتخارنامه در میان حماسه‌های دینی

چکیده

افتخارنامه منظومه ای دینی است در شرح دلاوری­های حضرت علی(ع) که در سال 1304ه.ق سروده شده است. سرایندۀ منظومه، میرزا مصطفی صهبای آشتیانی از علمای عصر ناصری است. افتخارنامه در سال 1310ه.ق در دو جلد چاپ شده است. از ویژگی­های منظومه این است که با رعایت ایجاز به طور کامل به زندگی حضرت علی(ع) پرداخته است. صهبا فقط به شرح جنگ­هایی پرداخته که حضرت علی(ع) در آن­ها حضور داشته اند چه در زمان حضرت پیامبر(ص) چه بعد از ایشان. وی با منظومه­های دینی قبل از خود نیز آشنا بوده و بعضی مطالبش را از این منظومه­ها بویژه حملۀ حیدری راجی اخذ کرده است. از یافته­های پژوهش این است که منظومه­های دینی در دوران قاجار رشد بسیار چشمگیری داشته­اند. این منظومه برجستگی­هایی دارد. از آن جمله، سره گرایی، که لحن حماسی منظومه را قوت بخشیده است. استفادۀ طبیعی و بجا از آرایه­های ادبی و پایبندی به مأخذ اصلی(ناسخ­التواریخ) از دیگر ویژگی­های منظومه است. صهبا همچنین در پایان داستان­ها به روش فردوسی نگاهی پندآمیز و حکمت­آموز دارد. اغراق­های منظومه درجهت بالابردن بار حماسی آن است. در ابیات این منظومه ایجاز، استعاره، تشبیه و  اغراق حماسی وجود دارد که آن را به منظومه­های حماسی نزدیک ساخته است.

واژگان کلیدی
افتخارنامه، حماسۀ دینی، حماسه‌سرایی، صهبای آشتیانی، شعر دورۀ قاجار.

منابع و مآخذ مقاله

الف)کتاب‌ها

آشتیانی،آقا میرزا مصطفی،(افتخارالعلما)، (بی‌تا، الف)؛افتخارنامة حیدری، تهران: کتابفروشی علمی.

___________________________، (بی‌تا، ب)؛افتخارنامة حیدری، تهران: کتابفروشی علمی.

آقابزرگ تهرانی، محمد‌محسن(1403، هـ.ق. 1983.م)؛ الذریعه الی التصانیف الشیعه، طبع ثانی، به کوشش علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت: دارالاضواء.

امین‌الدوله، میرزاعلی‌خان(2535)؛ خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، چاپ دوم، تهران: امیر کبیر.

باذل مشهدی، میرزارفیع(1383) حملۀ حیدری، تهران: اسلام.

راجی کرمانی، ملا بمانعلی(1395)؛ حملۀ حیدری، به تصحیح نجمه حسینی سروری، محمود مدبری و یحیی طالبیان، کرمان: دانشگاه باهنر.

راشد محصل، محمدرضا(1389)؛ نام‌شناخت توصیفی منظومه‌های دینی فارسی، مشهد: به‌نشر.

رزمجو، حسین(1381)؛ قلمرو ادبیات حماسی ایران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

سارلی، ناصرقلی(1387)؛ زبان فارسی معیار، تهران: هرمس.

سپهر، محمدتقی(1385)؛ ناسخ التواریخ، چاپ دوم، تهران: اساطیر.

سدید‌السلطنه، محمدعلی‌خان(1362)؛ سفرنامۀ سدیدالسلطنه، تصحیح و تحشیه: احمد اقتداری، تهران:به نشر.

شریف رازی، محمد(بی‌تا)؛ اختران فروزان ری و تهران یا تذکرة-المقابر، قم: مکتبة‌الزهرا.

شکوری، ابوالفضل(1377)؛ فرهنگ رجال و مشاهیر معاصر ایران، تهران:عالمه.

شفیعی کدکنی، محمدرضا،(1372)؛ صور خیال در شعر فارسی، چاپ پنچم، تهران: آگاه.

صفا، ذبیح الله(1387)؛ حماسه سرایی در ایران، تهران: فردوس.

فردوسی، ابوالقاسم(1387)؛ شاهنامه بر اساس نسخۀ ژول مل، به کوشش عبدالله اکبریان، تهران: الهام.

کاشفی خوانساری، سید علی(1381)؛ حیدرنامه، تهران: موعود.

___________________(1385)؛ حمله سرایی و حمله خوانی، تهران: حوا.

کافی، غلامرضا(1386)، شرح منظومۀ ظهر، تهران: مجتمع فرهنگی عاشورا.

محجوب، محمدجعفر(1383)، ادبیات عامیانة ایران، به کوشش حسن ذوالفقاری، چاپ دوم، تهران: چشمه.

مدرس تبریزی، میرزا محمدعلی(1369)؛ ریحانة الادب، چاپ سوم، تهران: کتاب فروشی خیام.

ب)مقالات

اصیل، حجت‌الله(1376)؛ «سره‌نویسی» مندرج در دانشنامۀ ادب فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ج 2، صص 815-817.

انوشه، حسن«آشتیانی شیخ مصطفی»، مندرج در دایرة‌المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج‌سیدجوادی، بهاءالدین خرمشاهی و کامران فانی، تهران: مؤسسه دایرة‌المعارف تشیع، 1369، ج1، ص117.

جلالی پندری، یدالله(1389)؛ «حملة حیدری» ،مندرج در دانشنامة جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دایرة المعارف، ج14، صص 213-209.

داوری اردکانی، نگار(1386)؛ «نگاهی زبان‌شناختی به پدیدۀ سره-گرایی»، مندرج در مجموعه مقالات هفتمین همایش زبان‌شناسی ایران، صص 737-756.

دبیری نژاد، بدیع الله(1380)؛« حماسه‌های مذهبی ایران»، مندرج در مجموعه مقالات همایش راجی کرمانی، به کوشش یحیی طالبیان، کرمان، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان کرمان، صص 136-129.

سلیمانی آشتیانی، مهدی(1382)؛ «افتخارالعلما آشتیانی» مندرج در دانشمندان و مشاهیر حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) و شهر ری از مجموعه آثار کنگرۀ بزرگداشت حضرت عبدالعظیم(ع) به کوشش علی‌رضا هزار، ری: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، ج1، صص 150-153.

شفیعی، محمود(1349)؛ «ارزش ادبی و اهمیّت شاهنامه از نظر دستور زبان فارسی»، مندرج در مجموعه مقالات سخنرانی و بحث دربارة شاهنامة فردوسی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ج2، صص 127- 142.

شفیعی کدکنی، محمدرضا«افتخارنامة حیدری»، مندرج در دایرة المعارف فارسی، به سرپرستی غلامحسین مصاحب، تهران، موسسه انتشارات فرانکلین، 1345، ج1، صص173-172.

طاهری بزرگی، سید مرتضی(1391)؛ «نگاهی کوتاه به منظومه‌های حماسی- مذهبی در شعر فارسی و آغاز آن‌ها»، مندرج در پژوهشنامة ادب حماسی، سال هشتم، ش چهاردهم، پاییز و زمستان 1391، صص 119-130.

طایفی، شیرزاد(1389)؛ «بررسی نمودهای مذهبی در شعر عهد قاجار»، مندرج در مجله ادیان و عرفان، ش دوم، سال چهل و سوم، پاییز و زمستان 1389، صص 99-115.

عطرفی، علی‌اکبر و منیژه افرازنده(1390)؛ «سره‌گرایی در تاریخ ادب فارسی»، مندرج در مجلۀ تاریخ ادبیات ش3/64، صص 162- 188.

ج)پایان نامه‌ها

زنگی آبادی، سعیده؛ معرفی و بررسی اجمالی منظومه‌های حماسی تاریخی و دینی دورة صفوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی دکتر محمود مدبری، دانشگاه شهید باهنرکرمان، 1391.

غفاری، نازنین؛ معرفی و بررسی اجمالی منظومه‌های حماسی تاریخی و دینی بعد از دورة صفوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی دکتر محمود مدبری، دانشگاه شهید باهنرکرمان، 1391.

فلاحتی، گلبانگ؛ معرفی و بررسی اجمالی منظومه‌های حماسی تاریخی و دینی پیش از دورة صفوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی دکتر محمود مدبری، دانشگاه شهید باهنرکرمان، 1391.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.