palette
تأملی در تصویر‌‌های دانش‌بنیاد شعر انوری (مطالعه‌ی موردی: بررسی سه دانش نجوم، موسیقی و طب در 51 قصیده‌ی انوری)
شهرام احمدی, مصطفي ميردار رضايي

چکیده

شعر کلامی است مخیّل؛ یعنی آفرینش نگاره­هایی که برساخته­ی انگاره­های شاعرانه­اند، بوسیله­ی واژگان بر گستره­ی دو محور هم­نشینی و جانشینی زبان و دست­بردن هنرور در سطح کلام و بیان پدیدار می­شود. از قرن ششم، توأمان با تغییر در سیاق سخن­سرایی و حضور اصطلاحات دانش­های گوناگون در صورخیال شعر، برخی شاعران، اساس تصویرآفرینی شعر خود را برعناصر علوم نهادند. انوری در زمره­ی شاعرانی ا­ست که شالوده­ی تصویرهای شعرش را بر اصطلاحات دانش­های مختلف نهاده. این جستار که به شیوه­ی کتابخانه­ای نوشته شده، ضمن بررسی اصطلاحات سه دانش نجوم، موسیقی و طب در دیوان انوری می­کوشد تا به این پرسش­ها پاسخ دهد: 1ـ بسامد اصطلاحات هر یک از دانش­ها به ترتیب کدام است؟ 2ـ میان اصطلاحات علمی و دیگر واژه­های بیت در محور همنشینی و از لحاظ بلاغی چه ارتباطی وجود دارد؟ 3ـ انوری با چه شگردهایی، اصطلاحات مربوط به هریک از سه دانش مزبور را در تصویرهایش بازتابانده است؟ نتیجه­ی پژوهش نشان می­دهد که بیشتر تصویرسازی­های انوری با بهره­گیری از عناصر علم هیئت بوده است و سپس اصطلاحات دانش موسیقی و در آخر اصطلاحات طبی. با تجزیه­ی تصویرهای دانش­بنیانِ شعر انوری، ارتباط معناداری در محور هم­نشینی و شبکه­ی درهم تنیده­ای از تلفیق واژه­ها و اصطلاحات سه دانش نجوم، موسیقی و طب با شگردهای بیانی و بدیعی مشاهده می­شود.

واژگان کلیدی
تصویر- انوری- دانشگرایی- نجوم- طب- موسیقی

منابع و مآخذ مقاله

ـ امیراحمدی، ابوالقاسم (1389)،«انوری در عرصه‌ی طب»، فصلنامه‌ی تخصّصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، شماره‌ی 28، صص: 171 ـ 143.

ـ ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1358)، حدود یا تعریفات، ترجمه‌ی محمّدمهدی فولادوند، تهران: انتشارات انجمن فلسفه‌ی ایران.

ـ --------------------- (1367)، قانون، ترجمه‌ی عبدالرحمن شرفکندی و با مقدمه‌ی دکتر علی‌اکبر ولایتی، چاپ اوّل، تهران: سروش.

ـ بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1384)، التفهیم لاوائل صناعه التنجیم، تلخیص و بازنویسی (نجوم به روایت بیرونی) ولی قیطرانی، چاپ اوّل، تهران: مؤسسه‌ی فرهنگی اهل قلم.

ـ پورنامداریان، تقی (1380)، در سایه‌ی آفتاب، تهران: سخن.

ـ حاجی‌شریفی، احمد (1384)، شناخت بیماری‌ها؛ بررسی بیماری‌ها از دیدگاه طب سنّتی و علم پزشکی، چاپ اوّل، تهران: انتشارات حافظ نوین.

ـ حمیدی، مهدی (1371)، بهشت سخن، چاپ دوّم، تهران: انتشارات پاژنگ.

ـ دهخدا، علی‌اکبر (1330)، لغت‌نامه، تهران: چاپخانه‌ی مجلس.

ـ زرین‌کوب، عبدالحسین (1366)، با کاروان حله، چاپ دوّم، تهران: انتشارات امیرکبیر.

ـ ----------------- (1383)، از گذشته‌ی ادبی ایران، چاپ دوّم، تهران: انتشارات سخن.

ـ زنجانی، برات و مریم‌السادات اسعدی (1381)، بازتاب طب در ادبیات کهن، ضمیمه‌ی مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، زمستان و بهار، صص: 136 ـ 117.

ـ سامی، علی (1390)، موسیقی ایران از دوران کهن و عهد هخامنشی، مجموعه مقالات موسیقی ایرانی، چاپ دوّم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات.

ـ ستایش‌گر، مهدی (1374)، واژه‌نامه‌ی موسیقی ایران زمین، چاپ اول، تهران: انتشارات اطلاعات.

ـ سرورالدین، محمد (1389)، طب‌المفید، چاپ هفدهم، تهران: انتشارات عطایی.

ـ شفیعی کدکنی، محمدرضا (1387)، صورخیال در شعر فارسی، چاپ دوازدهم، تهران: انتشارات آگاه.

ـ --------------------، (1374)، مفلس کیمیافروش(نقد و تحلیل شعر انوری)، چاپ دوّم، تهران: انتشارات سخن.

ـ شمیسا، سیروس(1383)، بیان و معانی، چاپ هشتم، تهران، انتشارات فردوسی.

ـ -----------(1382)، سبک‌شناسی شعر، تهران، چاپ ششم، تهران، انتشارات فردوسی.

ـ ----------- (1381)، نگاهی تازه به بدیع، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات فردوس.

ـ شهیدی، سیدجعفر (1382)، شرح لغات و مشکلات دیوان انوری، چاپ سوّم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

ـ عمران‌پور، محمّدرضا (1386)، اهمیت عناصر و ویژگی‌های ساختاری واژه در گزینش واژگان شعر، نشریه‌ی گوهر گویا، صص: 180 ـ 153.

ـ فتوحی رودمعجنی، محمود (1386)، بلاغت تصویر، چاپ اوّل، تهران: انتشارات سخن.

ـ فروزانفر، بدیع‌الزمان (1350)، سخن و سخنوران، چاپ دوّم، تهران: انتشارات خوارزمی.

ـ ‌ماهیار، عباس و راضیه فولادی‌سپهر (1393)، کیفیت تصویرپردازی از احکام نجوم، دوفصلنامه‌ی زبان و ادبيات فارسي، سال٢٢،شماره‌ی٧٦، صص: 107 ـ 89.

ـ مصفی، ابوالفضل (1357)، فرهنگ اصطلاحات نجومی، تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.

ـ نبی‌زاده، ندا (1389)، بازتاب علوم، آداب و رسوم و باورهاي عصر در دیوان انوري، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد، به راهنمایی ابراهیم رنجبر، اردبیل: دانشگاه محقّق‌ اردبیلی.

ـ نظامی عروضی سمرقندی، احمدبن عمر بن علی (1388)، چهار مقاله و تعلیقات، به اهتمام محمد معین بر اساس نسخه‌ی علامه محمد قزوینی، چاپ اوّل، تهران: نشر معین.

ـ نفری، بهرام (1383)، اطلاعات جامع موسیقی، چاپ هفتم، تهران: انتشارات مارلیک.

ـ نوری، مجید (1374)، شرح اصطلاحات علمی و فلسفی دیوان انوری،پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد، به راهنمایی ولی‌الله ظفری، اهواز: دانشگاه شهید چمران.

ـ یوسفی، غلامحسین (1369)، چشمه‌ی روشن، چاپ دوّم، تهران: انتشارات علمی.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.